Türklərin islama qədərki dini görüşləri.

Religion confusion

İbtidai icma dinləri-aminizm,totemizm,magiya,şamanizm və b.islama qədər qədim türklərin dini görüşləri idi.Totemizm-ərazidəki heyvanlar toplumun əcdadı sayılır və onu öldürmək,ətini yemək olmazdı.Qərbi Sibir və Altayda tapılan tısbağa skeletləri bu əraizdə totemizmi təsdiq edir.Totemizm daha çox qurda qarşı olmuş, hətta orduda seçmə döyüş dəstələri “börü“(qurd) adlanırdı.

Türklərdə ən geniş yayılmış dini görüşlərdən biri şamanizm idi.Burada ruhlarla ünsiyyət səciyyəvidir.Orta əsrlərdə şamanizm Sibir xalqlarında,Altay, Tuva,yakut-larda daha qüvvətli idi.Qədim türklərdə şaman “qam“, “kam“ adlanırdı.

    Aminizm-ruhlara sitayiş də qədim türklərdə geniş yayılmışdır.Aminizmə görə,təbiət ünsürlərinin də ruhu var və bu səbəbdən qədim türklər təbiət ünsürlərinə sitayiş etmiş,qurban kəsmişlər.Çindən buddizm Qazaxıstan və Mərkəzi Asiyaya keçmişdir ki,572-ci ildə Tobaxan xan bu dini rəsmən qəbul etmişdir.O məbəd inşa etdirmiş,Çindən kitab gətirmiş,Tasparın düşərgəsində buddizm icması(sanqha)yaratmış və xaqan özü də mərasimlərdə iştirak etmişdir.Bu dinə görə insanlarınn kastalara,təbəqələrə bölünməsi düzgün deyil.Dünyanı şər və əzabdan ibarət hesab edən bu din yoxsulların istəklərinə uyğun idi.

İlk vaxtlar xristianlığın nestorian məzhəbi də yayılmışdır.Xristianlıq xüsusilə,Altayda,uyğurlar içərisində yayılmışdır.Mərv şəhərində Xaraba-Kaşuk adlı yerdə V-VI əsrlərə aid kilsə qalıqları bunu sübut edir.Mərkəzi Asiya türkləri arasında xristianlıq geniş yayıla bilməzdi.Xəzərlərdə yuxarı zümrə arasında yəhudilik də yayılmışdı.

İrandan Mərkəzi Asiyaya maniçilik də keçmişdir.Talas hövzəsindəki cigil və arqu, Altay və İrtuşda kereit,nayman,merkit və b.yayılan bu təlim VIII əsrdə ən çox uyğurlarda yayılmışdır.763-cü ildə uyğurlar tərəfindən rəsmən qəbul edilən bu din zərdüştlüyə qarşı çıxsa da,insanların bərabərliyini tələb edirdi.Bu dindən əvvəl uyğurlar buddist idi.Erkən orta əsrlərdə maniçiliyin davamı kimi tanınan məzdəkizm də türklər arasında geniş yayılmışdır.Xeyirlə şərin mübarizəsini təsvir edən bu təlim bərabərlik tələb edirdi.529-cu ildə edam edilən Məzdəkin Mərkəzi Asiyada tərəfdarları çox idi.Mərkəzi Asiyada Müqənna üsyanı və Azərbaycanda Xürrəmilər hərəkatı bu ideologiya ilə bağlıdır.

Müəllif : Fəridə Həmidzadə

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin