Türk Xalqları Tarixi- Həsən bəy Zərdabi

Get more stuff like this

Subscribe to our mailing list and get interesting stuff and updates to your email inbox.

Thank you for subscribing.

Something went wrong.

Maarifdən, elmdən məhrum bir xalq işıqdan məhrumdur.
Həsən bəy Zərdabi

Xalqımızın mədəni və elmi fikir tarixində dərin izlər qoymuş görkəmli ictimai xadimlərdən biri də məhz Azərbaycan milli mətbuatının banisi olmuş Həsən bəy Zərdabidir. O, qəzetin, mətbuatın xalqın həyatında mühüm rol oynadığını dərk etmiş və “Əkinçi”nin nəşrinə başlamışdır. Həsən bəy Zərdabi xalqın, millətin dünyaya baxışının dəyişdirmək işində qəzetin mühüm rol kəsb edəcəyini anlayırdı. Xalqımızın savadsızlığı, cəhaləti onu çox narahat edirdi ki, biz bunu ədibin 1906-cı ildə “Həyat“ qəzetində çap etdirdiyi “Rusiyadan əvvəlki Türk qəzeti” adlı məqaləsində görə bilərik. Həsən bəy Zərdabi məqalədə yazmışdı: “Hər kəsi çağırıram gəlməyir, göstərirəm görməyir, deyirəm anlamayır. Axırda gördüm ki, onları haraylayıb çağırmaqdan, onlara deməkdən başqa bir qeyri-əlac yoxdur. Olmaz ki, mənim sözümü eşidənlərdən qanan olmasın! Belədə qəzet çıxarmaqdan savayı bir qeyri əlac yoxdur ki, kağızın üstə yazılmış doğru sözlər qapı-pəncərələrdən o iman mənzillərinə çata bilsin”…..
Nəhayət gərgin mübarizələr və çoxsaylı yazışmalardan sonra qəzetin çapına razılıq ala bilir. Və 1875-ci ildə iyulun 22-də Bakıda ana dilində ilk Azərbaycan qəzeti “Əkinçi“nin ilk nömrəsi Abbasqulu ağa Bakıxanovun kiçik qardaşı olan Abdulla bəy Bakıxanovun maliyyə yardımı ilə çapdan çıxır. Elə bu gündən Azərbaycan Milli Mətbuatının əsası qoyulur. Xalqımızın tarixində mühüm rol oynayan hadisələr başlayır. Qəzetin adı isə təsadüfən “Əkinçi “ olmamışdı. Məhz bu ad altında dərin və böyük bir rəmzi məna var idi. Bu böyük məna isə bu idi: Xalqımızın qəlbinə, beyninə elm , mədəniyyət toxumunu səpmək.
Əkinçi qəzetinin məqsədi qəzetdə belə ifadə olunmuşdu:
1) “Əkinçi” – tərbiyəçi olub xalqın xoşbəxtliyi haqqında düşünür, xalqın maariflənməsinə çalışır.
2) “Əkinçi” – bələdçi olub dünyəvi elmlərin öyrənilməsinə və insanları işığa, yaxşılığa səsləyir.
3) “Əkinçi”- bir ayna kimi bütün əyrilikləri göstərir, təmizliyin, səadətin xoşbəxtliyin yoluna işıq tutur.
4) “Əkinçi”- bir həkim kimi insanları acı dərmanlarla nadanlığı elə müalicə edir ki, bizdən sonra gələnlər nadanlıq mərkəzinə tutulmasınlar.
Qəzet xalqı cəhalət və qəflət yuxusundan oyatmağa, müasir milli ruhda tərbiyə etməyə çağırmaqla yanaşı həm də qadın azadlığı və təhsili ideyasını tərənnüm edən ilk Azərbaycan qəzetidir. 1875- ci ildə 12, 1876- ci ildə 24, 1877- ci ildə 20, nömrəsi çıxmışdır. Qəzetin ilk nömrəsi isə 4 vərəq (8 səhifə) olmuşdu. Qəzet həmçinin xalq maarifi və mədəniyyətinin eləcə də ana dilli məktəblərin böyük carçısı oldu. XlX əsr Azərbaycan ictimai fikir, mətbuatı, ədəbi dilinin eləcə də təbiətşünaslıq elminin öyrənilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təssüf ki, qəzet 1877- ci ildə Çar senzurası tərəfindən bağlanmışdır. Lakin qəzet bağlansa belə öz vəzifələrini layiqincə yerinə yetirmişdi.
Xalqın beynində artıq maarif toxumları cücərməyə başlamışdı. Qəzetin davamçısı olaraq türk dilində olan “Tərcüman“ nəşrə başlayır. Onun redaktoru Həsən bəy Zərdabinin yaxın dostu olan İsmayıl bəy Qaspıralı olur.
Həsən bəy Zərdabinin adı ilə bağlı bir çox ilklər var:
Moskova Universitetini namizədlik diplomu ilə bitirən ilk müsəlman məzun, islam dünyasının ilk təbiətşünas alimi, Bakı Gimnaziyasını ilk müsəlman müəllimi, müsəlman şərqində İslam Xeyriyyəçilik Hərəkatının banisi və Azərbaycan mətbuatının banisi, 1873- cü ildə şagirdləri ilə birlikdə Bakıda Azərbaycan dilində ilk teatr tamaşası nümayiş edən ictimai xadim eləcə də Azərbaycan müəllimlərinin 1- ci qurultayının təşkilatçısı və sədri (1906).
Bütün bu ilklərə imza atan Həsən bəy Zərdabi ilə bir azərbaycanlı olaraq fəxr edirik. Məhz onun kimi görkəmli ictimai xadimin ölümü “Tazə həyat” qəzetində belə ifadə olunmuşdu ki , dəfn mərasimi Bakı tarixində görünməmiş bir hüznlə, kədərlə həyata keçirilmişdi.
”Əkinçi” böyük bir yolun başlanğıcı, cığırı olur .

Türkologiya Araşdırma Mərkəzi
Lamiə İlyasova

How useful was this post?

Click on a star to rate it!

Average rating / 5. Vote count:

As you found this post useful...

Follow us on social media!

We are sorry that this post was not useful for you!

Let us improve this post!

Share

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin