Türk Xalqları Tarixi- Şeyx Məhəmməd Xiyabani

Get more stuff like this

Subscribe to our mailing list and get interesting stuff and updates to your email inbox.

Thank you for subscribing.

Something went wrong.

1828-ci il fevralın 10-da, I Nikolay ilə Fətəli şah Qacar arasında bağlanan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən, Azərbaycan Araz çayı daxil olmaqla şimal və cənub hissələrə bölündü. Ölkəmizin cənubu-Cənubi Azərbaycan İran zülmü altına düşdükdən sonra xalqımızın orada yaşayan insanları heç vaxt bu zülmlə barışmadı. Onlar, şah zülmünə qarşı mübarizəyə qalxmış, tez-tez üsyanlar qaldırmışdırla. Bu üsyanın rəhbəri xalqımızın qəhrəman oğlu Şeyx Məhəmməd Xiyabani idi.
Şeyx Məhəmməd Xiyabani Əbdülhəmid oğlu 1880-ci ildə Təbrizin Xamnə qəsəbəsində, tacir ailəsində anadan olmuşdur. Xiyabani Təbriz ruhani məktəbini bitirmişdi. O, tarix, coğrafiya, ədəbiyyat, riyaziyyat və astronomiya, rus və fransız dillərini, həmçinin dini elmləri dərindən öyrənmişdir. İbtidai dini təhsilini bitirdikdən sonra, Rusiya, Mahaçqalaya gedir. Orada bir müddət qaldıqdan sonra Təbrizə geri dönür. Müxtəlif peşələrdə çalışmışdır. Tələbiyyə məktəbində müəllim işləyir.
1905-1911 -ci illərdə Cənubi Azərbaycanda şah zülmünə və İran əsarətinə qarşı azadlıq mübarizəsində Şeyx Məhəmməd Xiyabani də iştirak edir. Bir qədər sonra Xiyabani azadlıq mübarizəsinin başçılarından olur. Xüsusilə, Səttarxanın başçılıq etdiyi Təbriz üsyanı zamanı Məhəmməd bir çox tədbirlərin təşəbbüsçüsü olur, əlində silah yaşadığı Xiyaban məhəlləsindəki vuruşmalarda qəhrəmanlıqla döyüşür və “Xiyabani” adını qazanır. Xalq onu İran məclisinə, parlamentə nümayəndə seçir. Məhəmməd Xiyabani doğma xalqının nümayəndəsi kimi məclisin tribunasından istifadə edərək şah hökmdarlığını tənqid edib.
Xiyabani həbs edilmə ehtimalı olduğundan, ortalıq sakitləşənədək Rusiya-Petrovska köçür.
1914 -cü ildə Şeyx Məhəmməd Xiyabani Təbrizə qayıdır və burada gizli iş aparır.
1917 -ci ildə Rusiyada xalq çarı devrildikdən sonra şah zülmündən təngə gəlmiş Cənubi Azərbaycanın bir sıra şəhərlərində bu hadisəni alqışlayan mitinq və nümayişlər keçirilirdi. Çox keçmədi ki, İranda bütün xalq şah zülmünə qarşı mübarizəyə qalxdı. Bu zaman Şeyx Məhəmməd Xiyabani xalqı dərhal mübarizəyə qalxmağa və azadlıq əldə etməyə çağırdı.
Şah hökuməti azadlıq üsyanını yatırtmaq üçün İngiltərə ilə sazişə girdi. Cənubi Azərbaycanda xalqımızın azadlıq atəşi dahada alovlandı.
Şah deyirdi: Cənubi Azərbaycan bütün İranın “qara yarasıdır”, Azərbaycan susmayınca İranda rahatlıq olmayacaqdır.
Şah Təbrizə ən qəddar cəza dəstələrini göndərdi. Eyni zamanda ingilislərin də hərbi qüvvələri Cənubi Azərbaycana yeridildi.
1920-ci il aprelin ilk günlərində üsyan başçılarının bir çoxu həbs olundu. Bu, xalqı daha da qəzəbləndirdi. Aprelin 6-da Təbrizdə daha qüvvətli üsyan başladı. Məşhur Təbriz bazarları bağlandı. Məktəblərdə dərslər dayandırıldı. Tacirlər, sənətkarlar və əhali bütün nümayəndələri, üsyan edən fəhlələr, şəhər yoxsulları qoşuldular. Müəllimlərdə üsyana qoşuldular. Təbrizdə polis və jandarmlar öz silahlarını üsyançılara verdilər. Üsyançıların silahlanması böyük rol oynadı. Amma hökumətə sadiq qalan iki min nəfərlik kiçik silahlı dəstə üsyana qoşulmadı. 20 min nəfərin olduğu küçə nümayişlərinə müəllimlərlə birlikdə şagirdlər də qoşuldular. Balaca vətənpərvərlər şəhərdə dar ağaclarını yandırdılar.
Təbriz üsyanına rəhbərlik etmək üçün Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılığı ilə bir qrup yaradıldı. Üsyançılar iki gün ərzində bütün dövlət idarələrini ələ keçirdilər. Beləliklə, silahlı üsyan qan tökülmədən qalib gəldi. 1920 -ci il aprelin 7 -də Xiyabani Təbriz əhalisi qarşısında çıxış etdi və bildirdi ki, biz İngiltərə ilə sazişə girmiş qəddar şah hökuməti əleyhinə üsyan etmişik. Bu gündən etibarən Azərbaycanın daimi adı “Azadistan” olacaqdır.

AZADİSTAN (CƏNUBİ AZƏRBAYCAN)
Üsyanın ilk günündəcə Xiyabaninin başçılıq etdiyi üsyançılar Tehrandan gətirilmiş İran məmurlarını qovdular. Onlar Azərbaycanlılarla əvəz edildi.
Çox keçmədən azadlıq hərəkatı Cənubi Azərbaycanın hər yerinə yayıldı.
“Xalqın şərəfinin birinci şərti onun müstəqilliyidir.” – Xiyabani..
1920-ci ilin iyununda Təbrizdə Xiyabaninin başçılığı ilə Azərbaycanın müstəqil Milli höküməti təşkil edildi. Xalqın vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün ciddi tədbirlər görüldü. Şəhərdə qayda-qanun yaradıldı. Özbaşınalıq və hərc-mərclik aradan qaldırıldı. Hamı rahat nəfəs almağa başladı. Xiyabani kəndliləri unutmadı, alınan ağ vergilərin yüngülləşdirilməsi üçün tədbirlər görməyə başladı.
Ana dilində ibtidai, orta və ali məktəblər açıldı. Yoxsul balalar üçün pulsuz qız məktəbi açmağa hazırlıq görülürdü. Şimali Azərbaycan və Türkiyədən müəllimlər gətirilirdi məktəblər üçün. Kimsəsiz uşaqlar üçün tərbiyə evi açıldı. Burada təkcə savadla yanaşı, müxtəlif sənətlər də öyrədilirdi.
Azadistan şah hökumətini və onunla əlbir olan ingilisləri bərk qorxuya salmışdı. Onlar bu dövlətin möhkəmlənməsini istəmir, xalqımızın azadlıq mübarizəsini qan içində boğmağa hazırlaşırdılar.
1920 -ci il sentyabrın 11 -də faciəli günlər başladı. Təpədən-dırnağa qədər silahlanmış hərbi qüvvələr Təbriz üzərinə yeridi.
Qeyri-bərabərsizlik: Üsyançılar lazımı qədər silahlana bilməmişdilər. Bütün bunlara baxmayaraq Azadistanın qəhrəman müdafiəçiləri son damla qanlarınadək igidliklə vuruşurdular.
Sentyabrın 14 -dək mübarizə davam etdi. Təslim olmadılar. Amma silahlı şah qüvvələri üstün gəldilər. Təbriz üsyançılarına divan tutulmağa başlandı. Üsyançıların evləri qarət olundu, südəmər körpələr öldürüldü, bazar qarət edildi. Sentyabrın 14-də Xiyabani qətlə yetirildi.
“Mən ölməyi təslim olmaqdan üstün tuturam. Düşmənlərin qarşısında diz çökmərəm. Ərəb xilafətinə baş əyməyən Babək Xürrəminin sülaləsindənəm.” (Xiyabani)
Üsyançılara divan tutulduğu gündən Təbrizdə yüzlərlə üsyançı həbs, edam və sürgün edildi. 500-ə yaxın üsyançının ailəsi məhv edildi.
Beləliklə, xalqımızın Cənubi Azərbaycandakı azadlıq hərəkatı şah hökuməti tərəfindən amansızcasına yatırıldı.

Türkologiya Araşdırma Mərkəzi
Yazar: Gülgül Rəsulzadə

How useful was this post?

Click on a star to rate it!

Average rating / 5. Vote count:

As you found this post useful...

Follow us on social media!

We are sorry that this post was not useful for you!

Let us improve this post!

Share

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin