Türk Xalqları Tarixi- Mirzə Fətəli Axundov

Get more stuff like this

Subscribe to our mailing list and get interesting stuff and updates to your email inbox.

Thank you for subscribing.

Something went wrong.

Vəfa umdumsa hər kəsdən cəfa etdi mənə hər an.
Hər hansı qapını döydüm, məni rədd etdilər dərhal,
Haranı mənzil etdimsə, o mənzil oldu bir zindan.
Ümidlə baxdığım dostlar mənə xor baxdılar, əfsus!..

Millətə böyük xidmətlər etmiş insanlar milli böyüklərdəndir və onlara sayğı göstərmək, öyrənmək və öyrətmək həmən millətin fərdlərinin vicdan borcudur…
19-cu əsr Azərbaycan ictimai, fəlsəfi, bədii fikir tarixində bir hərəkat kimi başlanan maarifçiliyin başçısı, nəzəriyyəçisi və ən görkəmli yaradıcı siması, dövrün tələbi və istedadının qüdrəti ilə ədəbiyyatda dönüş yaradaraq realist-demokratik ədəbi cərəyanın inkişafına istiqamət vermiş, Azərbaycan ədəbiyyatında realizm məktəbinin, müasir dramaturgiyanın, yeni nəsrin, tənqid, publisistika və ədəbiyyatşünaslığın əsasını qoymuş – Mirzə Fətəli Axundov…
Mirzə Fətəli Axundov 1812-ci ildə Şəki (Nuxa) şəhərində dünyaya gözlərini açmışdır. Atası Təbrizdən anası isə Şəkidən olan Fətəli, ailəsi ilə 1814-cü ildə Təbriz yaxınlığındakı ata yurduolan Xamnə qəsəbəsinə köçür. 13 yaşınadək ailəsi ilə birlikdə Güney Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşayan Fətəli, 1825-ci ildə anası ilə Şəkiyə qayıdır. Onun ruhani olmasını istəyən anasının əmisi Axund Hacı Ələsgər olur. O, Fətəliyə din dərsləri verərək ərəb və fars dillərini öyrədir. 1832-ci ildə onu Gəncəyə aparır və gənc Fətəli burada məntiq, fiqh elmlərini, habelə dahi Azərbaycan şairi, filosof Mirzə Şəfi Vazehdən xəttatlıq sənətini öyrənir. Deyə bilərik ki, Mirzə Şəfi ilə tanışlıq onun həyatının dönüm nöqtəsi olur. O, Mirzə Fətəlinin həyat və yaradıcılığına, onun bir mütəfəkkir kimi formalaşmasına ciddi təsir göstərir. Mirzə Şəfi Vazehin Azərbaycan maarifçiliyində ən böyük xidməti də elə Axundov kimi bir şəxsiyyəti Azərbaycana və bütövlükdə Şərqə bəxş etməsi olur. Vazeh Fətəliyə:
-Mirzə Fətəli, elmləri təhsil etməkdə məqsədin nədir? -sualına, Mirzə Fətəli: -Ruhani olmaq istəyirəm – cavabını verir. Vazeh isə bu cavaba: -Sən də onlar kimi, riyakar və şarlatan olmaq istəyirsən? Özünə bir başqa məşğuliyyət qəbul et -deyə qarşılıq verir. Və beləliklə Azərbaycan ümumilikdə Yaxın və Orta Şərq əvəzsiz bir düha qazanır…
1833-cü ildə Şəkidə açılmış rus məktəbinə daxil olur və bir il burada təhsil alır. 1834-cü ildə isə Tiflisə gedərək Qafqaz canişininin baş dəftərxanasında mülki işlər sahəsində Şərq dilləri mütərcimi təyin olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, o, ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışmışdır.
Azərbaycan ədəbiyyatında azad düşüncə tərzinin ən böyük nümayəndələrindən biri olan Axundov, bədii yaradıcılığına şeir yazmaqla başlayır. “Səbuhi” təxəllüsü ilə şeirlərini qələmə alır. “Əkinçi” qəzetinin nəşrinə böyük əhəmiyyət verən Fətəli, burada “Vəkili Milləti-Naməlum” imzası ilə məqalələr dərc etdirir.
1850-1855-ci illərdə özünün məşhur altı komediyasını yaradır. O məşhur altı komediya… Bu təşəbbüs ilə o, nəinki Azərbaycan ədəbiyyatında, bütövlükdə türk – müsəlman dünyasında dramaturgiyanın əsasını qoyur.
O, eyni zamanda 1839 – cu ildə “Əlifba” dərsliyi tərtib etməyə başlayır. Bu dərsliyi sonralar o, 1857 – ci ildə hazırladığı yeni əlifba layihəsi əsasında təkmilləşdirmiş və tamamlamışdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan teatrı da onun ölməz komediyaları zəminində yaranır. 1873-cü ildə Həsənbəy Zərdabi və Nəcəf bəy Vəzirovla birlikdə Bakı məktəblərinin birində məşhur “Hacı Qara” əsərinin tamaşasını göstərməklə Azərbaycanda, həm də ümumən türk-müsəlman aləmində teatrın təməlini qoyur.
Azərbaycan milli-ideoloji sisteminin iki qanadı məhz Axundovun fəlsəfi irsi və bədii yaradıcılığı əsasında formalaşır. İstər Axundov, istərsə də onun maarifçilik və realizm ənənələrini davam etdirən Azərbaycan ziyalıları sözün həqiqi mənasında qəhrəman maarifçilərdir.
Qeyd etmək istəyirəm ki , Axundov bəşəri ideyalarla yanaşı, tipik Azərbaycan obrazları da yaratmışdır. Həmən obrazları səhnəyə çıxarmış və bu sayədə xalqın özünə baxmasına, bundan nəticə çıxarmasına nail olmuşdur. Mirzə Fətəli Axundov xalqı kütlədən millətə çevirməyə çalışırdı…
Onun ictimai-siyasi fikrimizin formalaşmasında gördüyü işlər onu türklər arasında milli birliyin ilk yaradıcılarından biri səviyyəsinə yüksəltmişdi. Bu səbəbdən özündən sonra gələn milli ziyalılar onu ilk türkçülərdən saymış və ondan iftixarla bəhs etmişdir. Böyük fikir adamı Ziya Gökalp “Türkçülüyün əsasları” kitabında yazır: “Türkiyədə Əbdülhəmid türkçülük axınını durdurmağa çalışarkən, Rusiyada iki böyük türkçü yetişirdi. Bunlardan birincisi Mirzə Fətəli Axundzadədir.Onun Azərbaycan türkcəsində yazdığı orijinal komediyaları bütün Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir”
Mirzə Fətəli Axundov 1878-ci ildə Tiflisdə vəfat edir və köhnə müsəlman qəbirstanlığında (indiki Tbilisi botanika bağının ərazisində yerləşən Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu) dəfn olunmuşdur. Yaşadığın ömrə görə sənə minnətdarıq, ey böyük Fətəli ..
Mənə hatif dedi: “ruhum, yaraşmaz ki, bu idrakla,
O cür dildarə çatmaqçın sənə mane ola hicran.
Bilik dünyasına hakim, vəfada misli yoxdur heç, Araşdırma
Onun idrakı çox yüksək, onun tərifi bipayan”

Türkologiya Araşdırma Mərkəzi
Yazar: İlkanə Türksoy (Şadıoğlu)

How useful was this post?

Click on a star to rate it!

Average rating / 5. Vote count:

As you found this post useful...

Follow us on social media!

We are sorry that this post was not useful for you!

Let us improve this post!

Share

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin