Türk Xalqları Tarixi- Faciə İçində Faciə

Nuru Paşa 1889-cu ildə İstanbulda hərbçi Əhməd Tofiqin ailəsində anadan olmuşdur.Nuru Paşanın Əcdadları Krım türkləri ilə bağlıdır.1934-cü ildə Nuru Paşa və onun yaxın qohumları özlərinə “Güloğlular”soyadı götürürlər.”Güloğlular ” soyadı onun əcdadının doğulduğu “Kili” adı ilə bağlı idi.
Nuru Paşa 1906-cı ildə quru qoşunları hərbi məktəbinə daxil olur.1909-cu ildə isə hərbi məktəbi leytenant rütbəsi ilə bitirərək 3-cü ordu komandanlığında zabit kimi xidmətə başlayıb.Nuru Paşa 1910-cu ildə yanvar ayından padşaha məxsus piyada bölüyünə keçirilib.1911-ci ildə paşa,1913-cü ildə yüzbaşı ,1916-cı ildə minbaşı ,1918-cı ildə podpolkovnik rütbəsi alıb.
1914-cü ilin iyulunda Türkiyənin Biyana səfirliyinin atteşeliyinə ,1914-cü ilin yanvarından isə yavər təyin edilib .1916-cı ildə Nuru Paşa “Altın ləyaqət” ordeninə,Almaniyanın “Dəmir Xaç “ordeninə,habelə Avstriya-Macarıstan dövlətinin lll dərəcəli fərqlənmə nişanına,Türkiyənin “Altın İmtiyaz” medalına layiq görülüb.
1918-ci Azərbaycanı və Dağıstanı xilas etmək məqsədilə qərargah yaradılanda ,Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşa təyin olunur.Nuru Paşa Türkiyənin müdafiə naziri olan Ənvər Paşanın qardaşı idi.Nuru Paşa bir hərbçi kimi öz uğurunu Azərbaycanda tapdı.Nuru Paşanın qoşunları 1918-ci il döyüş əməliyyatları nəticəsində Azərbaycan torpaqlarını bolşevik-daşnak qaniçənlərindən təmizlədi və Bakını azad etdi.1918-ci ildə oktyabr ayının 30-da imzalanan Mudros barışığına əsasən Osmanlı dövləti öz qoşunlarını Azərbaycandan geri çəkməli olur.Həmçinin bu dövrdə Istanbulun özündə də vəziyyət heç də ürəkaçan deyildi.Vəziyyət türklərin əleyhinə çevrilmişdi.Buna görə də Nuru Paşa Istanbula qayıtmalı olur.Lakin Istanbuldakı ingilis qüvvələri Paşanı həbs edərək Batuma göndərirlər.Nuru Paşa “ermənilərin qətliamının iştirakçısı” adı ilə edam hökmünə məruz qalır.
Lakin Azərbaycan hökuməti təcili tədbir görür.Baş Nazir Nəsib bəy Yusifbəyli və Nağı Şeyxzamanlı xüsusi plan hazırlayaraq Batum həbsxanasına hücum edərək Paşanı xilas edirlər.Nuru Paşa “Vətən”qəzetinin 9 yanvar 1924-cü il tarixli sayında dərc olunan müsahibəsində ingilislər tərəfindən Divani Hərb Məhkəməsinə çıxarılmaq üçün aparılarkən yolda bir neçə qafqazlı tərəfindən xilas edildiyini qeyd edir.
1933-cü ildə Nuru Paşa İstanbulun Zeytunburnu ilçəsində Dəmir Əşya fabrikini yaradır.Paşa burada dəmir əşyalarla yanaşı ,silah ,mərmi,qaz maskaları istehsalı ilə də məşğul olur.1946-cı ildə Paşa Müdafiə Nazirliyinə silah satır.Eyni zamanda xarici ölkələrlə silah alveri edir.Fabrikdə Nuru Paşanın adına silah istehsal olunur.
ll Dünya müharibəsi başlayanda Nuru Paşa yenidən türk dövlətlərinin müstəqilliyi uğrunda mübarizəyə başlamaq istəyir.Nuru Paşa Almaniyaya əsir düşən türk əsilli əsgərlərdən ibarət ordu yaratmaq ,Azərbaycanı yenidən işğaldan azad etmək məqsədilə alman nümayəndələrlə əlaqə yaradır.Türküstan alayının yaradılmasına dəstək olur,lakin Almaniyanın məğlubiyyətindən sonra yenidən gücünü silah alverinə verir.
Lakin 1949-cu ildə martın 2-də Silah fabrikində böyük partlayış baş verir.Silah anbarı havaya uçur.Ətrafdakı binalar yerlə-yeksan olur.Rəsmi sənədlərə görə,27 nəfər həlak olur.Partlayış nəticəsində Nuru Paşanın cəsədi tikə-tikə olur.Paşanın cəsədinin yerinə simvolik ,boş tabut dəfn edilir.Partlayışın səbəbi kimi isə bəzi maddələrin qığılcıma səbəb olması səbəbindən yarandığı göstərilir.
Bəzi məlumatlara görə isə partlayış zamanı fabrikdə çalışan 30 yəhudiyə heç nə olmayıb,çünki onlar həmin gün işə gəlməmişdilər.

Hər şey aydın idi. Nuru paşanın ölümündən bir ay sonra Türkiyə İsraili tanıyan ilk müsəlman dövlət olur.

Türkologiya Araşdırma Mərkəzi
Yazar: Zülfiyyə Hüseynova

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin