Səfəvi dövlətinin yenidən güclənməsi.I Şah Abbas və onun varislərinin siyasəti. (35-ci dərs)

Səfəvi dövlətinin güclənməsi “cənnətməkan” adı verilən I Şah Abbasın adı ilə bağlıdır. Çətinşəraitdə Mürşidqulu xan Ustaclı başda olmaqla türk qızılbaş əmirlərinin köməyilə hakimiyyətə gələn I Şah Abbas inzibati idarə sistemi, ordu quruculuğu və sosial-iqtisadi sahələrdə islahat keçirdi. Qızılbaş əyanlarının özbaşınalığına son qoymaq üçün silah gəzdirməyin yalnız qızılbaşlara məxsusluğu qaydasını ləğv etdi. Tayfa başçısı vəzifəsinin irsən ötürülməsi qaydası da ləğv edildi. Bunun üçün şahın etimadını qazanmaq lazım idi. Abbas həm də mərkəzə tabe olmayan əmirləri gənclərlə əvəzlədi. Onun zamanında Səfəvi dövlətinin idarə quruluşunda vəzifə tutan əmirlərin 72%-ə yaxınını türk əsilzadələri təşkil edirdi.

Ordu quruculuğuna da diqqət yetirilirdi. İlk növbədə qızılbaş tayfa qoşunlarının yenidən təşkilinə başlanmışdı. Bir tayfa- bir qoşundur prinsipindən imtina edildi və qoşun tayfa müxtəlifliyi prinsipi ilə quruldu.1593-cü ildə alınan qərara görə bundan sonra bütün hərbçilər ölkənin müdafiəsinə və dövlətin müstəqilliyinin qorunmasına hazır olmalıdır.Lənglik göstərənin isə cəzası sərtdir – ölüm və əmlakın müsadirəsi.. XVII əsrdə əsas qoşun növü olan qızılbaş dəstələrinin yenidən təşkili başa çatdırıldı. Şah Abbasın göstərişi nəticəsində tüfəngçilər alayının yaradılmasına başlandı. Hərbi islahatlarda əsas yeri nə tuturdu? Şah qvardiyası vəzifəsini yerinə yetirməli olan qulamlar korpusunun yaradılması.. Qafqazmənşəli xristian oğlan uşaqları müsəlmanlaşdırılaraq xüsusi tərbiyə ilə yetişdirilir.Onlar türk dilini öyrənir və qulamlar korpusu şahın,sarayın,mühüm dövlət obyektlərinin mühafizəsini həyata keçirirdi.

XVI əsrdə Səfəvilərin apardığı müharibələrdə toplardan da istifadə olunurdu. Onlardan daha çox qalaları müdafiə etmək üçün faydalanırdılar. Çünki Səfəvi topları Avropa və Osmanlı toplarından fərqli olaraq çox ağır olub,manevretmə qabiliyyəti aşağı idi. Qorçu dəstələri də yenidən təşkil edilmişdi.

Daha bir islahat maliyə-vergi sistemi ilə bağlı idi ki,bu sahəyə 1590-cı ildə təyin edilən Hətəm bəy Ordubadi şahın tapşırığı ilə maliyə sistemini kökündən yoxlayaraq 1591-ci ildə dövlətin mədaxil və məxaricinə dair cədvəllər hazırladı.Onu əvəz etmiş Ağamirzə Əli isə 1597-1602-ci illərdə bu işi başa çatdırdı.”Dəstür-ül əməl” adlanan bu cədvəllər maliyə sahəsində saray dəftərxanası üçün Əsas qanun və qayda rolunu oynayırdı.

Vergi yükü azaldılırdı.Xorasan və İsfahan əhalisinə vergi güzəştləri edilmiş,Ordubad və Dərbənd isə vergidən azad edilmişdi.Müharibə nəticəsində dağıntılara məruz qalmış cənub hissədə savaş bölgəsində yaşayan əhali isə iki il vergi və rüsumlardan azad idi.1615-ci ildə məmurların saxlanması üçün yığılan rüsumları ləğv etdi.Abbasın dövründə maliyəni yaxşılaşdırmaq üçün yüksək vəzifəli məmurlardan “peşkəş” adlanan xüsusi vergi tələb olunurdu.Vergi toplanmasının iltizama verilməsi əhalinin vəziyyətini ağırlaşdırdığı üçün iltizamçılar üzərində nəzarət gücləndirilmişdi.

Abbasın islahatları nəticəsində mərkəzi hakimiyyət möhkəmləndirildi və siyasi sabitlik bərqərar oldu.Daimi nizami ordu yaradıldı,ölkənin müdafiə qabiliyyəti gücləndirildi.Qızılbaş türk əyanları öz əvvəlki üstün mövqelərini qoruyub saxladılar.Bütün bu islahatlar ölkənin iqtisadi inkişafına da təkan verdi.Artıq dövlətin iqtisadi və hərbi-siyasi qüdrəti itirilmiş torpaqların geri qaytarılması üçün yetərli idi.

I Şah Abbas ölkənin xarici siyasətinə də mühüm diqqət edirdi. O rəhbərliyə gələn zaman ölkənin böyük hissəsi osmanlılar tərəfindən tutulmuşdu. Vaxtilə Hörmüzü ələ keçirmiş portuqallar İran körfəzində ağalıq edərək dövlətimizin Hind okeanına çıxışını tamamilə bağlamışdılar.1587-1590-cı ildə özbəklər Xorasanı işğal etmişdilər.I Şah Abbasın xarici siyasətində əsas məqsəd itirilmiş torpaqları imperatorluğun tərkibinə qaytarmaq idi.1602-ci ilədək Səfəvilər Xorasanda əvvəlki hakimiyyətlərini bərpa etdilər.

I Şah Abbas 1590-cı ildə İstanbul müqaviləsini vaxt qazanmaq üçün bağlamışdı.Müharibə 3 il sonra başladı və fasilələrlə davam edərək 1639-cu ildə başa çatmışdı.Müharibənin gedişində 1603-cü ildən 1607-ci ilədək uğurlu əməliyyatlar nəticəsində bütün Azərbaycan torpaqları və Şərqi Gürcüstan Osmanlıdan geri alındı. 1603-cü ildə Təbriz və Naxçıvan,1604-cü ildə İrəvan,1605-ci ildə Şirvanın bir hissəsi,1606-cı ildə Gəncə,Qarabağ və Şərqi Gürcüstan,1607-ci ildə Şamaxı, Bakı və Dərbənd də daxil olmaqla Şirvanın qalan hissəsi Osmanlıdan azad edildi.Bu müharibə gedişində ilk sülh müqaviləsi 1612-ci ildə İstanbulda Osmanlı sultanı I Əhmədin sarayında bağlandı.1555-ci il Amasya sülhünün şərtlərinin bərpa edilməsi haqda Abbasın təklifi Əhmə tərəfindən qəbul edildi.Bununla da Azərbaycan torpaqlarının və Şərqi Gürcüstanın dövlətimizin tərkibinə qaytarılması təsdiqləndi.İstanbul müqaviləsinə daxil edilən əlavə şərtə görə rusların Qafqazda möhkəmlənmək üçün tikdiyi Terek qalasının dağıdılması haqda Sultan göstəriş verərdisə Şah buna mane olmamalı idi.1612-ci il İstanbul müqaviləsinin şərtləri ilə bağlı ilkin razılaşma Sərabda əldə edildiyindən bu müqavilə tarixdə “Sərab” sülhü kimi qalmışdır.Lakin,bu sülhdən sonra da hərbi əməliyyatlar davam etmişdir. 1618-ci il Mərənd sülhü ilə əvvəlki razılaşma bir daha təsdiq edilərək,iki dövlət arasında sərhədlərin dəqiq müəyyən edilməsi barədə razılığa gəlindi.

Şah Abbasdan sonra taxta çıxan I Şah Səfinin də dövründə Osmanlı ilə müharibə davam etdi.Nəhayət,1639-cu il mayın 18-də müharibəyə yekun vuran Qəsri-Şirin müqaviləsi bağlandı.27 maddədən ibarət olan bu müqavilə 40 il müddətinə nəzərdə tutulmuşdu. Tərəflər 1612-ci il “Sərab“andlaşmasının şərtlərini bir daha təsdiq etdilər.Bu müqavilə ilə Səfəvilər Bağdad da daxil olmaqla Ərəb İraqının itirilməsilə razılaşdılar və Van,Qars,Axıska Osmanlının tərkibində qalırdı.

I Şah Abbasın xarici siyasətində ən mühüm məsələlərdən biri də İran körfəzində Portuqaliyanın ağalığına son qoymaqdan ibarət idi.Hörmüz limanı körfəzdə üç mühüm strateji məntəqədən biri olub sahibinə İran körfəzi vasitəsilə Hind okeanı və Qırmızı dənizə çıxışı təmin etmək və beləliklə,Cənub-Şərqi Asiya ticarətinə nəzarət etmək imkanı verirdi.I Şah Abbasın portuqallara qarşı mübarizədə İspaniyadan kömək almaq cəhdləri uğurlu olmadığından o,bölgədə portuqal və hollandların əsas rəqibi olan İngiltərənin “Ost-Hind“ şirkəti ilə 1621-ci ildə müqavilə bağladı.Şirkətin donanması Hörmüzün geri alınmasında Səfəvilərə yardım etməli,əvəzində Hörmüzdə əldə olunacaq gömrük rüsumu Səfəvi və İngiltərə arasında yarı bölünməli və həmin limana gətirilən ingilis mallarından heç bir gömrük rüsumu alınmamalı idi.1622-ci ildə ingilislərin köməyi ilə körfəzin əsas məntəqələri olan Hörmüz və Kiş adaları portuqallardan geri alındı.Bu münasibətlə Abbas bu şirkətə ticarət imtiyazları ilə yanaşı Bəndər Abbas limanında iki ticarət faktoriyası yaratmağa icazə verdi.Amma ingilislər burada bina inşa edə bilməzdilər.İran körfəzində İngiltərənin nüfuzunun artmasının qarşısını almaq üçün Portuqaliya və Hollandiya ilə də müqavilə bağladı.1625-ci il müqaviləsi ilə portuqallar müəyyən ticarət imtiyazı əvəzində,körfəzdəki bütün keçmiş müstəmləkələrin dövlətimizə məxsusluğunu təsdiq etdilər.1623-cü il 21 noyabrda Hollandiya ilə bağlanan müqavilə ilə bu ölkənin tacirlərinə sərbəst ticarət hüququ verilmişdi.

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin