Nizami Gəncəvi həyat və yaradıcılığı (dərs 8)

 

 

XII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan intibah ədəbiyyatı Nizaminin yaradıcılığı ilə ən yüksək mərhələsinə qədəm qoyur. İndiyə qədər yazan sənətkarlardan fərqli olaraq Nizami öz elmi və mədəniyyəti ilə lirik və epik şeirə yeni istiqamət verdi. Qadına, əməkçi insana münasibət, dərin humanizm bu dahi sənətkarın yaradıcılığında daha genişdir. “Xəmsə” yaratmaq Nizamidən sonra ənənəyə çevrilir və digər sənətkarlar onu ustad olaraq qiymətləndirir.

Azərbaycan xalqının böyük oğlu Nizami Gəncəvinin dahiyanə əsərləri dünya ədəbiyyatı xəzinəsinin ən parlaq incilərini təşkil edir və bəşəriyyətin yetirdiyi ən böyük dühaların yaratdıqları ölməz abidələr arasında şərəfli yer tutur.

N.Gəncəvi 8 əsr bundan əvvəl yaşayıb yaratmışdır. Şair Gəncədə doğulub. Bu qədim şəhərin xarabalıqları indiki Gəncənin 5 kilometrliyində yerləşir. Şairin doğum ili 1141-ci il hesab olunur. Lakin “Xosrov və Şirin” poemasındakı avtobioqrafik məlumatların tədqiqi başqa qənaətə gəlməyə imkan verir. Belə deyilir ki, şair şir bürcü altında doğulmuşdur.

Şairin əmisi Xacə Ömər görünür, Azərbaycan hakimləri Atabəylərin Gəncədəki sarayında qulluq etmişdir.

Əsilzadə nəslindən olmasına baxmayaraq, Nizaminin ailəsi o qədər də böyük var-dövlətə malik deyildi. Amma hər halda valideynləri övladlarına o dövr üçün ən yüksək səviyyədə təhsil verməyə imkan tapmışdılar. Şair hələ uşaq çağlarından Quranı öyrənmiş, müsəlman hüququnu, “ədəb” kompleksinə daxil olan bütün fənləri dərindən mənimsəmişdi.

O vaxtlar varlı ailədən çıxanlar öz təhsillərini davam etdirmək üçün bir qayda olaraq, Bağdaddakı məşhur “Nizamiyyə” mədrəsəsinə və yaxud Dəməşqə, Məkkəyə, Qahirəyə və b. şəhərlərə gedərdilər. Lakin Nizami başqa bir yerə getmədi, öz doğma şəhərində qalıb təhsilini burada zənginləşdirməklə məşğul oldu.

Gənc İlyas hələ yeniyetmə çağlarından şeirə böyük maraq göstərmişdir. O vaxtlar “türk” adlanan doğma Azərbaycan dilindən savayı o, ərəb və fars dillərini də gözəl bilirdi. Türk dili ana dili olsa da, elm və din ərəbcə, poeziya isə fars dilində yayılmışdı. Nizami və onun bütün müasirləri fars dilində yazsalar da, şair özü də türk olduğunu dəfələrlə qeyd edib. Özünün dördüncü məşhur poeması olan “Yeddi gözəl” poemasında şair müsirlərindən və yerlilərindən şikayətlənərək yazır: “Mənim türklüyümü bu Həbəşistanda almırlar. Odur ki, ləzzətli dovğa yemirlər.”

60-cı illərin sonunda Nizaminin həyatında mühüm hadisə baş verir. Müzəffər ibn Məhəmməd ibn Xəlifənin əlinə qıpçaq tayfasından Afaq adlı bir türk qızı əsir düşür. Dərbənd hakimi bu gözəli bir qəsidənin mükafatı, peşkəsi kimi şairə bağışlamağı qərara alır. Lakin şair Afaqı kəniz yox, həyat yoldaşı kimi qəbul edir və ondan Məhəmməd adlı bir oğlu dünyaya gəlir. 1179-cu ildə Afaq vəfat edir. Afaqın ölümü şairə dərin yara vurur. Nizami “Xosrov və Şirin”, “İsgəndərnamə” poemalarında da Afaqı xatırlayır.

Nizaminin ölüm tarixi indiyədək dəqiqləşdirilməmiş qalır. Lakin bu problemi həll etməyə imkan verən müəyyən məlumatlar mövcuddur. Nizaminin yaxın adamlarından biri, bəlkə də, oğlu Məhəmməd şairin ölümünü nəzmə çəkmiş və həmin sətirləri “İsgəndərnamə”nin ikinci kitabında antik dövr filosofları Əflatun, Sokrat və Ərəstunun ölümünə həsr olunmuş fəslə daxil etmişdir.

Yaxın və Orta Şərq ədəbiyyatında epik şeirin ən böyük ustadlarından biri sayılan Nizami lirik şeirin də gözəl nümunələrini yaratmış və yaradıcılığa lirika ilə başlamış, başlıca olaraq qəzəl və qəsidə yazmışdır. Xronoloji məlumatların yoxluğu ucbatından bu və ya digər qəzəlin, yaxud qəsidənin şairin yaradıcılığının hansı dövrünə aid olduğunu ayırd etmək imkanından biz demək olar ki, məhrumuq, çünki şair ömrünün axırınacan qəzəl və qəsidə yazmışdır. “Leyli və Məcnun” poemasından göründüyü kimi, artıq 1188-ci ildə şairin Divanı varmış və bəzi orta əsr tarixçilərinin məlumatlarına görə bu divan 20 min beytdən ibarət imiş. Lakin bizə təqribən 2 min beyt gəlib çatmışdır, özü də onların bir çoxunun Nizamiyə aid olduğu şübhə altındadır.

X-XII əsrlərdə qəsidə janrı əsas yer tuturdu. Saray başçısını mədh etməyin əsas forması qəsidə idi. Nizaminin yaradıcılığında da qəsidə janrı mühüm yer tutur. Onun 6 qəsidəsi məlumdur. Şair qəsidə janrında əsl çevriliş etmişdir. Lirikanın ən qədim və ən maraqlı janrlarından biri olan bu şeir forması Nizami dövründə hökm-ixtiyar sahibi olmuşdur. Saray məddahlığına nifrət edən şair qəsidə yazan saray şairlərinin yolu ilə getməkdən də imtina etmişdir.

Lirik janrın ikinci ən geniş yayılmış forması qəzəl idi. Şairin qəzəlləri onun daxili aləmini əks etdirən hiss və duyğularla aşılanıb. Nizami qəzəllərinin çoxu musiqi ilə ifa olunmaq üçün deyil, bu və ya digər hadisə ilə bağlı olaraq, onun daxilini bürüyən hisslərin təsiri altında bir qəlbin etirafı kimi yazılıb. Şairin 120 qəzəli məlumdur.

Hər gecə tədbir görür könlüm sənin hicranına

Sübh tezdən bənd olur eşqin şirin sultanına

Könlümü verdim sənə, mən-sən bir can olmuşuq.

Başqa bir can varmı, yetsin başqa bir cananına?

Günlər bayram kimi şirin keçər baxsan, gülüm,

Sübh tezdən sən nəzər salsan əgər qurbanına.

Sən ciyər didməkdən əl çək, ey pəri, et imtina,

Yoxsa qərq eylər səni bir gün ciyər öz qanına.

Gözlərimdən sel kimi tökdüm ciyər suyun bu gün,

Ta Nizaminin qubarı qonmasın eyvanına.

Nizami müxtəlif məzmunlu lirik duyğuları üçün rübai janrından da məharətlə istifadə etmişdir. Biz burada da onu Şərq intibahının qüdrətli humanist nümayəndəsi kimi görürük.

Dünyada ədalətlə zəfər tapmışlar,

Zülm ilə bu dünyadə zərər tapmışlar.

Hər yerdə paxıllıq hünəri danmışlar,

Mərdlər eyb örtüb də hünər tapmışlar.

Nizaminin zəngin lirik irsindən kiçik bir hissə qalsa da, bunlar şairin lirik duyğularıdan, qənaətlərindən danışmağa kifayət qədər imkan verir.

Gecə xəlvətcə bizə sevgili yar gəlmiş idi,
Üzü aydan da gözəl nazlı nigar gəlmiş idi.

Tər axıb gül yanağından, bulud örtmüşdü ayı,
Onu düşmənmi qovub, könlü qubar gəlmiş idi?
Ona mən göz yetirib xəlvəti baxdım-baxdım,
Ovçunun ovlağına körpə şikar gəlmiş idi

Uyuyub hər ikimiz rahət olub bir yatdıq,
Bəxtimin baxçasına güllü bahar gəlmiş idi.

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin