Naxçıvan xanlığı..

Nadir şah imperiyasının süqutu ölkəmizdə yeni xanlıqların – kiçik dövlətlərin yaranmasına vəsilə olmuşdur..Bu xanlıqlardan biri də əsası Heydərqulu xan tərəfindən qoyulmuş Naxçıvan xanlığı idi..

Strateji mövqeyi güclü olan,Zəngəzur dağlarından Araz çayının vadisinə qədər olan ərazini əhatə edən xanlıq İrəvan,Qarabağ və Maku xanlıqları ilə həmsərhəd idi.1797-ci ilədək müstəqil olan xanlıqda digər xanlıqlarda olduğu kimi ali hakim xan özü sayılırdı ki, digər feodalların hər biri ona tabe idilər..Qeyd etdiyimiz kimi,1797-ci ilədək müstəqil olan xanlıq bir qədər sonra öz müstəqilliyini əldən vermişdir..Maraqlıdır ki,bu zaman xanlıq Cənubi Azərbaycanın tərkibinə daxil edilmişdir.

Xanlığın qurucusu Heydərqulu xan xanlığı gücləndirmək üçün bir sıra tədbirlər görmüşdür. Amma bu fəaliyyət öz bəhrəsini verməmişdir..Bunun bir səbəbi o idi ki,xanlıq hərbi cəhətdən zəif idi və Heydərqulu xanın Qarabağdan asılılığı qəbul etmək kimi bir məcburiyyəti var idi..

Heydərqulu xanın vəfatından sonra xanlıqda hakimiyyət başına Hacı xan Kəngərli keçsə də,o da xanlığı gücləndirməyi bacarmamışdır.Onun hakimiyyəti zamanı xanlıq daha da zəifləyərək öz nüfuzunu itirmişdir.Bunun bir sıra səbəbləri vardır:

1) 18-ci əsrin 80-ci illərində xanlıq daxilindəki çəkişmələr;

2) Xoy,Qarabağ,İrəvan xanlıqlarının,həmçinin Kartli-Kaxetiya çarlığının və İranın xanlığı öz hakimiyyətləri altına almaq cəhdləri;

3) Ağa Məhəmməd xan Qacarın məlum yürüşləri.

Hacı xan Kəngərlidən sonra hakimiyyət başına keçən xanların dövründə də Naxçıvan xanlığı dirçələ bilməmişdir. 1783-cü ildə Xoy xanı Əhməd xan Dünbili Naxçıvan xanlığını özündən asılı vəziyyətə salaraq orada, öz adamı Cəfərqulu xanı hakim təyin etdi.Əhməd xan Dünbilinin ölümündən sonra xanlıq yenə də müstəqil olmağı bacarmışdır.

Kəlbəli xan Kəngərlinin dövründə – 1787-ci ildə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xan Cavanşir Naxçıvana yürüş etmiş,lakin bu yürüş yenicə hakimiyyətə gəlmiş Kəlbəli xan tərəfindən yatırılmışdır.Ümumiyyətlə,Kəlbəli xan özündən əvvəlki xanlardan fərqlənməyi bacarmışdır.O,Xoy və İrəvan xanlıqları ilə münasibətləri yaxşılaşdırmış,hətta İbrahimxəlil xanın 1792-ci il yürüşünü də dəf etməyi bacarmışdır.İran təhlükəsinə qarşı birgə mübarizə xanlıqlar arasındakı ziddiyyətləri azaltmağa gətirib çıxardı..

1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacarın qoşunları ölkəmizə hücum etdikdə Naxçıvan xanı Rusiyaya meyl etməyə məcbur olmuşdur.Ağa Məhəmməd şah Qacarın ikinci yürüşü zamanı (1797-ci il) Naxçıvan xanlığı işğal edilmiş,Kəlbəli xan isə Rusiyaya meyl etdiyinə görə həbs edilərək gözü çıxarılmışdır..

İran işğalından sonra əhalisinin bir hissəsi İrana köçən Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə Kəlbəli xanın qardaşı Abbasqulu xan gəlmişdir.Nəhayət,1797-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın öldürülməsindən sonra həbsdən qaçan Kəlbəli xan Azərbaycana geri dönmüşdür. (Bəzi mənbələrdə onun Naxçıvana,bəzilərində isə İrəvana geri döndüyü deyilir.)

Müəllif : Fəridə Həmidzadə

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin