Latın dili (34-cü dərs)

İsimlərin III növ hallanması dərsimizin ilk hissəsini təşkil edir. III növ hallanmaya sonu müxtəlif şəkilçilərlə bitən və hər üç cinsdən olan isimlər aiddir.Yiyəlik halda bu isimlər “is“şəkilçisini qəbul edir.

Latın dilində ən çətin hallanma III növ hallanmadır,çünki burada adlıq halının konkret şəkilçisi yoxdur.Bundan başqa bu hallanmanın ən əsas fərqli cəhəti ondan ibarətdir ki, hallanma zamanı isimlərin əksəriyyətinin kökü dəyişir.İsimlərin kökünün necə dəyişməsi lüğəti forma vasitəsi ilə təyin olunur.Əgər hallanma zamanı ismin kökü dəyişirsə,onda lüğətdə onun adlıq halının forması ilə yanaşı yiyəlik halının da tam forması və cins bildirən şəkilçi göstərilir.Hallanma zamanı ismin qrammatik kökünü təyin etmək üçün yiyəlik halının forması götürülür və sonundakı yiyəlik hal şəkilçisi atılır.Məsələn:

Homo,hominis,m – insan (homin-is homin ismin köküdür)

Lex,legis,f – qanun (leg-is leg ismin köküdür)

Crimen,criminis,n – cinayət (crimin-is crimin ismin köküdür)

Hallanma zamanı hal şəkilçiləri başqa hallanmalarda olduğu kimi adlıq halının formasına deyil,məhz lüğətdən təyin olunmuş yiyəlik halının kökünə əlavə olunur.

Bəzi isimlərin hallanma zamanı kökü dəyişmir.Bu qismdən olan isimlər lüğətdə adi qaydada verilir.Yəni ismin adlıq hal forması,sonra yiyəlik halının şəkilçisi və cins bildirən şəkilçi.

Civis,is,m   –   vətəndaş         avis,is,f   –   quş           testis,is,m   –   şahid

 

Latın dilində mühüm ifadələr:

Ius privatum   –   Xüsusi hüquq

Ius primogenturae   –   İkilik hüququ

Ius regium   –   Çar hüququ

Ius repraesentationis   –   Nümayəndə(lik) hüququ

Ius sanguinis   –   Torpaq hüququ

Ius scriptum   –   Yazılı hüquq

Ius strictum   –   Ciddi (sərt) hüquq

Ius suffragu   –   Səsvermə hüququ

Ius talionis   –   Cəzavermə hüququ

Ius utendi et abutendi   –   Sui-istifadə hüququ (mülkiyyət sahibinə məxsus olan mülk üzərində şəxsin sahibkarlığının həddini xarakterizə edən formula,haradakı mülkiyyət hüququ öz-özlüyündə şəxsin mülk üzərində bərqərar olan mütləq sahibkarlığıdır)

Ius vicinitatis   –   Qonşuluq hüququ

Ius vitae et necisque   –   Yaşamaq və ölmək hüququ

Iustae nuptiae (matrimonium iustuma)   –   Qanuni nikah

Iustum titulus   –   Qanuni hüquqi əsası olan