Kimmerlər,iskitlər-sakalar,massagetlər,kaspilər və s. (8-ci dərs)

E.ə.VIII əsrdə kimmerlər Qara dənizin quzeyində,Güney Qafqazın günbatarında,həmçinin Krım və Kerçdə yaşayırdılar.VIII əsrin sonunda onlar Asiyadan Qara dənizin şimalına doğru axışan iskitlər (skiflər) tərəfindən sıxışdırılıb torpaqlarından qovuldular.Kimmerlərin bir qismi Anadoluya,digər qismi isə Transqafqaza və Ön Asiyaya yayıldılar.

E.ə.715-ci ildə kimmerlər Urartuya yürüş edərək I Rusanın qoşunlarını əzmiş,Gündoğar Anadolunu tutaraq Assuiya hüdudlarını təhlükə altına almışdılar.

Hal-hazırda respublikamızda bir sıra yer adları (Zaqatala yaxınlığında Qımır,Qımırlı, Qazax-Borçalı bölgəsində Kəmərli,Kəmərqaya,Qəmərli) göstərir ki, onlar Azərbaycanın günbatarında uzun zaman yaşayıblar.Güney Azərbaycanda isə Komar,Kəmər,Kəmərdaran kimi yer adları bu tayfaların bir vaxt Mannada yaşaması barədə söylənən fikirləri qüvvətləndirir.

Kimmerlərin ardınca iskitlərin axınları Azərbaycan və Ön Asiyada etno-siyasi vəziyyətə təsir göstərdi.Herodotun yazdığına görə onlar Transqafqaza Dərbənd keçidindən daxil olublar.E.ə.VII əsrin 70-ci illərində Assuriyaya qarşı mübarizədə mannalıların müttəfiqi kimi çıxış etmişlər.İskitlərin özlərinin başçılığı ilə də çarlıq yaradılmışdır ki,bu çarlıq bəzən “İşquz ölkəsi“də adlandırılır.Tarixçilər bu ölkənin gah gündoğar Transqafqazda,gah da Midiya ərazisində yerləşdiyini bildirirlər.

Bəzən İskit çarlığını Albaniyadakı Sakasena vilayəti ilə eyniləşdirirlər.Bu iki tayfa qohum tayfalar sayılsalar da tarix səhnəsindən silinənədək öz adlarını qoruyub saxlamışdılar. Qədim assur yazıları işquza və saka kimi göstərməklə onları bir-birindən ayırırdılar.Orta Asiya və Qazaxıstanın yerli əhalisi hesab edilən sakaların bir hissəsi e.ə.VII əsrin ortalarında Kaspi dənizinin güneyindən Transqafqaza daxil olmuş,Sakasena vilayətində,qonşuluqdakı torpaqlarda uzun zaman yaşamışlar.Alban çağı qaynaqlarda Bilasakan,Sisakan vilayəti adlarında saka etnoniminin olması şübhəsizdir.Bu söz Şəki,Zaqatala,həmçinin Sakandərə (Qax), Sakantala (Zaqatala) yer adları da iz buraxmışdır.Arrian (II yüzil) Qavqamel savaşında sakasinlərin albanlarla birgə iştirak etdiyini yazır.

İskitləri Asiyadan sıxışdıran massaget tayfalarının günbatara doğru axını tarixi gerçəkləşdirir. Güman edilir ki,Orta Asiya və Qazaxıstan sakalarının bir qolu olan massagetlər iskitlərin ardınca Dərbənd keçidini aşıb Alban torpaqlarına gəlmişlər. Massagetlər uzun müddət Gilgilçayla Dərbənd arası torpaqlarda yaşamışlar.Miladın ilk yüzillərinə aid qaynaqlarda massagetlərin hələ də orada yaşaması yad edilməkdə idi. Massagetlərin yaşadığı torpaqlarda III-VI əsrlərdə Maskut və Masaha-Hun hökmdarlığı vardı. IV-V yüzillərdə o “Massaget ölkəsi“ kimi tanınmaqda idi.

Massagetlərlə bağlı bir sıra toponimlər indi də qalmaqdadır.Buna misal olaraq Müşkür düzü (bir hissəsi məskələr adlanır), Məskət qalası, Mastırqa dağı, Maştağa kəndi və s.

Miladdan öncə III-I minilliklərdə Azərbaycanın quzeyində yaşayan tayfaların adı çivli yazılarda çəkilmir.Bu səbəbdən də e.ə.II minilliyin sonu – I minilliyin başlanğıcında Xocalı-Gədəbəy,Muğan-Talış və Naxçıvan arxeoloji mədəniyyətlərinin sahibləri olmuş yerli tayfa birliklərinin adları bəlli deyil.

M.ö.VI yüzildə Əhəməni imperiyasının təsirinin Qafqaz dağlarınadək yayılması nəticəsində quzey Azərbaycan tayfaları da tarix səhnəsinə çıxmağa başladılar.Bu tayfalardan biri də kaspilərdir.Onlar kassilərlə etnik qohum hesab edilirlər.Herodot yazırdı ki,kaspilər Əhəmənilərin XI canişinliyinə daxil idilər və onlara bac verirdilər.Məlumata görə e.ə.V əsrin başlanğıcında Əhəməni şahı Kserksin ordusunda kaspi döyüşçü dəstələri mövcud idi.

E.ə.I minilin sonunda bu tayfalar albanlarla qarışmışlar.Strabon yazırdı ki,onların adı yalnız dənizin və yaşamış olduqları vilayətin adında Kaspiana şəklində saxlanmışdır.

Kaspi etnonimi kas sözü və pi cəm şəkilçisindən yaranmışdır.Böyük Plini Alban çaylarından birini də “Kas“adlandırmışdır.Qədim uyğrların bir qismi “kas“,Sibir və Altaydakı bir neçə türk tayfası “kas,kaç,kaş“adları daşımışlar.

Əhəmənilərin XIV canişinliyinə daxil olan tayfalar sırasında miklər və utilər var idi. Kserksin Yunanıstana yürüşündə bu tayfaların döyüşçüləri iştirak etmişlər.Mik etnoniminin Muğan düzünün adında qaldığı söylənilir.Uti vilayəti isə Kaspiana qonşuluqda idi və güman edilir ki,Araz üzərindən Atropatena sərhədlərinədək uzanırdı.

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin