İzzəddin Həsənoğlu yaradıcılığı (dərs 11)

XIII əsrdə yazıb-yaratmış Anadilli ədəbiyyatın görkəmli sənətkarlarından biri də Həsənoğlu təxəllüsü ilə yazan şair olmuşdur. XV əsr təskirəçisi Dövlətşah Səmərqəndi onun farsca və türkcə şeirlər yazdığını, əsərlərinin Azərbaycan və Rumda məşhur olduğunu yazır. Azərbaycanca yazdığı şairlərində Həsənoğlu, farsca yazdığı şeirlərində isə Puri-Həsən təxəllüsü işlətmişdir. Dövlətşah onun Əsfərainli olduğunu yazır. Həsənoğlu divanının əldə olmaması, mənbələrin ondan xəsisliklə danışması bu istedadlı sənətkarın həyatının Azərbaycan və Əfsərainlə əlaqələrini dəqiq öyrənməyə imkan vermir.  Son vaxtlara qədər şairin ədəbi irsindən biri farsca, digəri Azərbaycanca iki qəzəli məlum idi. Alman şərqşünası Barbara Fleminq Həsənoğlunun Azərbaycanca daha bir qəzəlini aşkar etmişdir. Şairin məşhur “Apardı könlümü” qəzəli bir təsadüf nəticəsində zəmanəmizə qədər gəlib çatmışdır. Bu şeir XIV əsr əsrdə Misirdə Sədinin “Gülüstan” əsərini türkcəyə tərcümə edən Seyfi Sərayi tərcüməsinin sonuna əlavə olunmuş, bu yolla itib-batmaqdan qurtarmışdır.

Həsənoğlunun əldə olan şeirləri onun iki dildə yüksək sənət əsərləri yaratmağa qadir ustad bir şair olduğunu göstərir:

Rəhmsiz xəlq olunubdur o nigarım, nə edim?

Aparıb fikri bütün səbrü-qərarım, nə edim ?

misraları ilə başlayan farsca qəzəlində sufi panteist əhvali-ruhiyyə az hiss olunur. Şair nakam bir aşiqin məhəbbət həyəcanlarını mümkün qədər real cizgilərlə əks etdirir.Ayüzlü sevgilisini gündüzlər görə bilməyən aşiq gecələr ulduzları sayır, xalqın etdiyi töhmətləri xatırladır, onların əsassız, mənasız olduğunu bildirir. Çünki aşiq özbaşına bu dərdə düşməmişdir. Onda Məcnunanə bir ixtiyarsızlıq vardır. Lirik qəhrəman həyatın uğursuzluğunu görür, sevgilisinin dərsdi onu ayaqdan salsa da, dərdinə dərman edilmədiyini açıq şəkildə etiraf edir. Bu, onu həyatdan, sevgidən uzaqlaşdırmır, bəlkə daha artıq, daha dərindən sevməyə sövq edir. Bu sevgi real insani sevgi olmaqla bərabər həyata, təbiətə, ideala olan geniş fəlsəfi sevgidir.

Həsənoğlunun məhəbbət anlayışında real insani sevgi ilə mücərrəd fəlsəfi sevginin birləşdiyini, bir-birini rədd etmədiyini “Apardı könlümü” qəzəli daha aydın göstərir. Qəzəlin ilk beytində real bir sevginin ürək çırpıntıları verilir, maraqlı lövhələr cızılır.

Apardı könlümü bir xoş qəmərüz, can fəza dilbər.

Nə dilbər?Dilbəri-şahid?Nə şahid? Şahidi-sərvər.

Mən ölsəm sən, buti-şəngül, sürahi eyləmə qülqül.

Nə qülqül?Qülqüli-badə. Nə badə? Badeyi-əhmər.

Başımdan getmədi hərgiz səninlə içdiyim badə,

Nə badə?Badeyi-məsti. Nə məsti? Məsteyi-sagər.

 

Əgər aşiq ilk beytdə ürəyinin xoş, ay üzlü, ömür artıran bir dilbər tərəfindən aparıldığını bildirirsə, bu dilbərin də şahidlər sərvəri, başqa sözlə, gözəllər başçısı olduğunu xatırladır. Sanki bir eşqin tərcümeyi-halı başlanır. Ikinci beytdə isə birbaşa həmin gözələ müraciət olunur. Sanki aşiq öz sevgilisi ilə üzbəüz oturmuşdur. Sevgilisi sürahidən şərab süzür, şərab sürahinin ağzından süzüldükcə qülqül edir, səslənir. Gözəlin də boynu çox vaxt sürahiyə oxşadılır. O da danışır, gülür, demək o da qülqül edir. Belə şən, sevincli anda aşiqin yadına ölüm, ayrılıq fikri düşür. Sevinc qəhqəhələri içində şəngül bütünə, şənlənən, gülən gözəlinə elə bil vəsiyyət edir, ondan söz almaq istəyir. Mən öləndə sürahini qülqül etdirib qırmızı şərab süzmə-deyə kədərlənir. Sevincin tüğyan etdiyi bir anda ölüm yada salınır.

Üçüncü beytdə isə aşiq, elə bil ki, sevdiyi şəngül bütdən ayrıdır, qülqüllü sevinclər hardasa uzaqlarda qalmışdır. Ancaq sevgilisi ilə içdiyi badə onun başından getməmişdir, yəni hələ də sərxoşdur, bu badənin sərxoşluğu gedən deyildir. Bu artıq qırmızı badə deyildir. Bəlkə daha çox  mənəvi şərabdır zərrəni külə, hissəni bütövə, insanı fəlsəfi mənada götürülən Allaha qovuşduran şərabdır. Bu, idela, məslək, əqidə, məhəbbət badəsidir. Həm də bu şərabı lirik qəhrəman içki qabı olan sağərlə içmişdir. Bundan sonra gələn beytlərdə qəzəldəki  məhəbbətin vəhdəti-vücud fəlsəfi ilə bağlılığı daha qabarıq görünür.

Şaha şirin sözün qılır bir zaman Misirdə kasid.

Nə kasid? Kasidi-qiymət. Nə qiymət? Qiyməti-şəkkər.

Tutuşmayınca dər atəş bəlirməz xisləti-ənbər.

Nə ənbər? Ənbəri-suziş. Nə suziş? Suzişi-məcmər.

 

Buradakı ilk beytdən insanın qiyməti, ucalığı haqqında söhbət gedirsə, sonrakı beytdə insanın meyarı göstərilir. Şair zahirən ənbərdən və ənbər alverindən söz açır. Ətir satıb alanlar ənbərin keyfiyyətini, növünü müəyyənləşdirmək üçün onu manqal üstündə tutub yandırırlar. Həsənoğlu “Ənbəri-suziş”, “Suzişi-məcmər” ifadələri ilə birinci misrada dediyi “Odda yanmayınca ənbərin keyfiyyəti bəlli olmaz” fikrini insanla əlaqələndirir. Insan da əqidə, məslək, sevgi yolunda yanmasa, çətinliklərdən insan kimi çıxmasa, əzab-əziyyətlərə mərdanəliklə sinə gərməsə idela, gözəllik fədaisi kimi özünü təsdiq edə bilməz.

Əzəldə canım içində yazıldı sürəti-məni,

Nə məni?Məniyi-surət. Nə surət?Surəti-dəftər.

Başqa sözlə, lirik qəhrəmanın canında mənanım surəti, şəkli yaradılışdan əvvəl yazılmışdır. Şairin könlünü aparan dilbər özü də geniş mənada həmin mənadır, onun sevdiyi gözəl isə o mənanın surətidir, şəklidir.

Həsənoğlu sənə gərçi duaçıdır, vəli sadiq,

Nə sadiq?Sadiqi-bəndə. Nə bəndə?Bəndəyi-çakər.

 

Şair elə bil ki, özünü başqa duaçılardan ayırır, onlarla qarışıq düşməkdən qorxaraq “Hərçənd Həsənoğlu sənə duaçıdır, ancaq sadiq olmayan yalançı, saxtakar, riyakar duaçılardan olmadığını bildirir.

Həsənoğlu XIII əsrin birinci yarısında yaşamış, qüdrətli mütəfəkkir şair kimi diqqəti cəlb edir. Onun ən mühüm xidmətlərindən biri ana dilində kamil sənət əsərləri yaratmasıdır.

 

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin