Hürufi təriqəti. İmadəddin Nəsimi yaradıcılığı

Orta dövr Azərbaycan təriqət şeirləri, ümumi islam təriqət ədədbiyyatı əsasları üzərində yaranmışdır. Bu təriqətlərdən biri də hürufi təriqətidir. Hürufilərdə əsas obraz kamil insandır və onu “gövhər” adlandırırlar. Hürufilərə görə Allah özünü iki şəkildə göstərir. Söz, kəlam şəklində və insan şəklində hürufilər Quranı “Kitabi-əl-Samit” adlandırırlar. İnsanı isə “Kitabi-ıl-Natiq” adlandırırlar. Ona görə də yaradılışın sirrini  hərflərlə bağlayırlar. Onlar iddia edirlər ki, “Quran” müqəddəsdir və bu müqəddəs kitab hərflərlə yazılıbsa, demək hərflər də müqəddəsdir.

Hürufiliyin banisi Fəzlullah Nəimi “Məhəbbətnamə”, “Möhürnamə” və s. kimi əsərlərin müəllifidir. Onun ölümündən sonra Hürufilik təriqətinin başçısı İmaddəddin Nəsimi seçilir.

Nəsimi Azərbaycan şeir dilini yüksək bir zirvəyə qaldıran, öz əsərlərində dövrün mütərəqqi fikirlərini tərənnüm edən, böyük Nizaminin Şərq ədəbiyyatına gətirdiyi qabaqcıl ideyaları davam və inkişaf etdirib öz amalı uğründa yorulmadan mübarizə aparan və bu yolda mərdliklə ölümə gedən fədakar bir sənətkardır. Onun Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında böyük xidmətləri olmuşdur.

Nəsiminin əsərləri Azərbaycan dilində yaranan şerin inkişafında  öz mütərəqqi xüsusiyyətlərilə mühüm rol oynamışdır. Çox mürəkkəb və ziddiyyətli bir inkişaf yolu keçmiş olan istedadlı sənətkar Azərbaycan ədəbiyyatında ana dilində yaranan fəlsəfi şerin əsasını qoymuşdur.

Şair XIV əsrin ortalarında Şamaxı şəhərində doğulmuşdur. İlk təhsilini də bu şəhərdə almışdır. Azərbaycan alimlərinin mülahizəsini Fəzlullah Nəiminin 1394-cü ildə Şirvanda həbsdə ikən yazdığı “Vəsiyyətnamə”də şairin özündən və atasından bəhs edilmişdir. Aydın olur ki, o, Seyid Məhəmməd adlı bir şəxsin oğludur. Seyid Məhəmməd də hürufilərə yaxın bir şəxsiyyət olmuşdur. O, ana dilindən başqa ərəb və fars dillərini də, bu dillərdə gözəl bədii əsərlər yarada biləcək səviyyədə mükəmməl öyrənmiş, dövrünün elmlərini dərin mütaliə edib, xüsusən dini –fəlsəfi əsərlər və təriqətlərlə daha çox məşğul olmuşdur. Əsərlərindən aydın olur ki, Nəsimi Yaxın Şərqin görkəmli təriqət alimlərinin bədii əsərlərini çox mütaliə etmiş, Azərbaycan şairləri ilə birlikdə ərəb, fars və tacik yazıçılarının da əsərlərinə yaxından bələd olmuşdur.

Şərqin müxtəlif ölkələrinə hürufi görüşləri yaymaq  üçün təbliğatçılar göndərirlər. Bu zaman şair də Fəzlullah Nəiminin fikirləri ilə tanış olur, onunla görüşür, fikirlərini qəbul edir və ona hörmətlə şeirlərini Nəsimi təxəllüsü ilə yazır. Şairin şeirlərindən aydındır ki, o, Nəsimi təxəllüsünü Fəzlullah ilə görüşdükdən sonra götürmüşdür.

Nəsimi Fəzlullah Nəiminin görüşlərini tamamilə orijinal bir şəkildə mənimsəyərək insanı həyatın yaradıcısı, gözəlliyin təcəssümü kimi tərənnüm etməyə çalışır. Şairin yaradıcılığında insan gözəlliyinin və insan qüdrətinin tərənnümü əsas yer tutur. O, insanda  məhəbbət, bilik, sədaqət, vəfa kimi gözəl sifətlər görmək istəyir. Var-dövlətə həris olub insan gözəlliyini qiyçətləndirməyənləri nadan adlandırır, onlara istehza edir.

Nəsimi yaradıcılığında “mən” həyatdır, gözəllikdir, kainatdır, bəşəriyyətin taleyidir. O, elə bir poetik dünyadır ki, bütün kainatın sirləri onda gizlənmişdir. O, əbədi və əzəlidir. Dünyada müxtəlif şəkillərdə təzahür edir. O, elə bir gözəllikdir ki, əgər özünü dərk edərsə, ülvi bir varlığa çevrilib ilahiləşir. Nəsimi əsərlərində insanın ən gözəl xüsusiyyəti özünü dərk etməsidir. O, bir sıra şeirlərində insanı özünü dərk etməyə çağırır.

Nəsimin fars dilində yazılmış “Bhrüləsrar” adlı fəlsəfi qəsidəsi də xüsusi təöqdirə layiqdir. Nizaminin “Xəmsə”sinə ilk dəfə nəzirə yazan,Xəqaninin  qəsidələrinə cavab verən böyük hind şairi Əmir Xosrov Dəhləvinin “Dəryayi-əbrar” adlı fəlsəfi qəsidəsi Yaxın Şərqdə çox şöhrətlənmişdi. Böyük hind şairinin bu fəlsəfi qəsidəsinə Yaxın Şərqdə ilk dəfə cavab yazan sənətkar Nəsimi olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, Xosrov Dəhləvinin bu qəsidəsinə Əbdürrəhman Cami və əlişir Nəvai kimi görkəmli sənətkarlar da Nəsimidən sonra cavab yazmışlar. Lakin Nəsiminin cavabı bunların hamısından fərqlənir. İlk baxışda adama elə gəlir ki, şair dünya nemətlərinə aludəçiliyi pisləyir, həqiqətdə isə əsərdə şair insanı özünü dərk etməyə, həyat və ölüm haqqında düşünməyə, Xəyyamyanə bir ruh ilə dünyanın başdan-başa acı və şirinliklərlə dolu olduğunu dərk etməyə çağırır və göstərir ki, bütün həyatını ancaq sərvət qazanmaq uğrunda sərf edən insan əzab və əziyyətdən başqa heç bir şeyə sahib ola bilməz. Halbuki:

Bir ovuc tozdur küləklər qarşısında bu bədən

Ömrümüz qor tək ərir hər an günəşdən, şölədən

İnsan üçün mərifətdən özgə yoxdur bir bəzək

Aqil insan zər üçün öz ömrünü verməz hədər.

Nəsiminin divanında onun ölüm faciəsinə həsr olunmuş bir sıra şeirlər də var. Bu əsərlərdə şairin edamından bəhs olunur.

Bizim “dustaqlıq şeirləri” adlandırdığımız bu əsərlərdə ölümə meydan oxuyan qorxmaz bir şairin məğrur səsi eşidilir. Nəsimi başına gələcək hadisəni qabaqcadan görür kimi təsvir edir, əzabdan qorxmadığını, hər cür əziyyətə dözməyə hazır olduğunu bildirir. Düşmənlərinə, ölümə, əzab və əziyyətlərə meydan oxuyur.

Zahidin bir barmağın kəssən dönüb həqdən qaçar

Gör bu gerçək aşiqi sərpa soyarlar ağrımaz.

Bu şeirlərdən aydın olur ki, şairin ölümü təkcə əqidəsinə görə deyildi. Bəlkə  dövrün siyasi hadisələri ilə də yaxından bağlıdır.

Nəsimi Yaxın və Orta Şərqdə geniş yayılmış üç dildə: ərəb, fars və Azərbaycan dillərində əsər yaradan ilk böyük şairdir. Onun bu dillərdə divanları vardır. Şübhəsiz ki, bu üş dildə əsər yaratmaq şairə öz mütərəqqi fikirlərini güniş təbliğ etmək işində böyük kömək göstərmişdir. Eyni zamanda bu xalqlar arasında mədəni əlaqənin və fikir vəhdətinin yaranmasında mühüm rol oynamışdır.

Nəsimi yaradıcılığının təsiri ədəbiyyatımızda iki istiqamətdə davam etmişdir. Onun görüşlərini qəbul edən hürufi şairlər-Xəlili, Sururi və başqaları Nəsimi mövzularını təkrar-təkrar qələmə almış rəmzi ifadələri hürufi mənasında işlətmişlər. Lakin hürufi olmayan şairlər Nəsimi irsindən sənətkarlıq öyrənmiş şairin görüşləri ilə bağlı poetik ifadələri rəmzi mənada deyil, həqiqi mənada işlətmişlər.

Nəsiminin sənətkar  bir şair kimi böyük şöhrət qazanmasını şairin divanlarının Orta Asiyada əlyazma şəklində geniş yayılması da təsdiq edir.

Dilbəra, mən səndən ayru ömrü canı neylərəm?

Tacü təxtü mülki malü xanimanı neylərəm?

İstərəm vəsli-camalın ta qılanı dərdə dəva,

Mən sənin bimarınam, özgə dəvanı neylərəm?

Ey müsəlmanlar, bilin kim, yar ilə xoşdur cahan,

Çünki yardan ayrı düşdüm, bu cahanı neylərəm?

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin