Gəncə dövründə Azərbaycan hökumətinin sosial –iqtisadi ,ictimai-siyasi sahədə həyata keçirdiyi tədbirlər.

Get more stuff like this

Subscribe to our mailing list and get interesting stuff and updates to your email inbox.

Thank you for subscribing.

Something went wrong.

1918-ci il iyun ayının 16-dan etibarən AXC hökuməti Gəncəyə köçür.Bundan sonra Gəncə dövrü başlayır.Gəncə dövrü çox mürəkkəb ictimai-siyasi vəziyyətdə fəaliyyət göstərmişdir.Gəncə dövründə istər sosial-iqtisadi ,istərsə də ictimai-siyasi sahədə bir çox tədbirlər həyata keçrilmişdir.Bu sosial –iqtisadi tədbirlərdən biri də ordu quruculuğudur.İstiqlaliyyətini yeni elan etmiş dövlət üçün ən əsas məqsədlərdən biri öz sərhədlərini qorumq idi.Təbii ki,bunun üçün də güclü orduya ehtiyac var idi.Bəs bu ordu necə yaranmişdir?!,və bu ordunun yaradılmasının qarşısında hansı maneələr var idi?!.
Gəlin,bu ordunun şanlı və şərəfli tarixi ilə tanış olaq.Ulu öndər Heydər Əliyev sonralar bu haqda demişdir:”Biz 26 iyun gününü bayram elan etmişik .Bu tamam əsaslıdır,məqsədəuyğun ,qanunauyğundur.Çünki 80il bundan öncə məhz bugün Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin- ölkəmizin müstəqilliyini elan edən Xalq Cümhuriyyətinin,müstəqil Azərbaycanı qurub yaradan hələ Gəncədə fəaliyyət göstərən hökumətin ilk addımlarından biri Azərbaycanın Milli Ordusunun yaranması haqqında verdiyi qərar olmuşdur.Həmin qərara ,addıma böyük hörmət əlaməti olaraq biz 26 iyun gününü Azərbaycan Silahlı Qüvvələri,ordusu günü elan etmişik”. Qeyd edirik ki, ölkəmizdə Silahlı Qüvvələrin yaradılması son dərəcə ağır hərbi-siyasi şəraitdə aparılırdı. Belə ki, 1918-ci ilin yayında Azərbaycanda siyasi vəziyyət ölkədə ikihakimiyyətliliyin mövcudluğu ilə xarakterizə edilirdi. Azərbaycanın şərq hissəsi (Bakı quberniyası) Bakı Soveti və onun icraiyyə orqanı olan Bakı XKS-in təsiri altında, qərb hissəsi ( Yelisavetpol quberniyası) isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinə tabe idi.
Məlum olduğu kimi, Çar Rusiyası dövründə azərbaycanlılar, ümumiyyətlə müsəlmanlar ordu sıralarına çağrılmırdılar. Lakin ayrı-ayrı azərbaycanlılar, əsasən, varlı sinfin nümayəndələri, bəy nəslindən olanlar, tək-tək hallarda isə xüsusi istedadlılar hərbi məktəbləri bitirib zabit kimi çar ordusunda xidmət edirdilər. Hətta onlardan general rütbəsinə yüksələnlər də olurdu. Ümummilli lider Heydər Əliyev bu gerçəkliyi nəzərə alaraq demişdir: “Çar Rusiyasının ordusunda azərbaycanlılar, müsəlmanlar xidmət etmədikləri halda Azərbaycan oğulları rus ordusunun yüksək səviyyəli hərbi məktəblərini bitirib, döyüşlərdə böyük peşəkarlıq, qəhrəmanlıq nümunələri göstərib, general rütbələri alıb, yüksək ordenlərlə təltif ediliblərsə, bunlar Azərbaycan xalqının, oğullarının nəyə qadir olduğunu göstərir.
Bunlar tariximizin sovet dövründə unudulmuş səhifələrdir, faktlardır. Ancaq biz bu gün tariximizi bərpa edərkən bunların hamısını öyrənməliyik və xalqımız bunu bilməlidir
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının 26 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə “Müsəlman korpusu”nu “Əlahiddə Azərbaycan korpusu” adlandırmaq qərara alınmışdı. Təsadüfi deyil ki, ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı “Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri Günü haqqında” 22 may 1998-ci il tarixli fərmanına əsasən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının 26 iyun 1918-ci il tarixli qərarı ilə “Əlahiddə Azərbaycan Korpusu”nun təşkil olunduğu əsas götürülərək hər ilin 26 iyununu Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin yaranması günü kimi qeyd etmək qərara alınmışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Müvəqqəti hökuməti 11 iyul 1918-ci ildə “1894-1899-cu illərdə anadan olmuş Məhəmməd dininə sitayiş edənlərin ordu sıralarına çağrılması haqda qərar” qəbul etmişdi. Qərarın birinci bəndinə əsasən, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898 və 1899-cu illərdə anadan olmuş (19-24 yaşlılar) Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Məhəmməd dininə sitayiş edən bütün vətəndaşları Milli Orduya çağrılmışdılar.
Yeni yaranmış Əlahiddə Azərbaycan Korpusunda hərbi nizam-intizamı və döyüş qabiliyyətini möhkəmlətdirmək məqsədi ilə Nazirlər Şurasının 26 iyun 1918-ci il tarixli daha bir qərarı ilə Azərbaycan korpusunun komandiri yanında diviziya rəisi hüququnda xüsusi tapşırıqlar üzrə general vəzifəsi təsis edilmişdi. Müvəqqəti hökumətin 3 iyul 1918-ci il tarixli qərarı ilə hərbi mükəlləfiyyətə çağırış yaşı tam 19 yaş müəyyən edilmişdi. Əlahiddə Azərbaycan Korpusunun hərbi rütbələr, ordenlə təltif olunma və s. haqda təqdimatlarını Nazirlər Şurasının sədri təsdiq etməli idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Müvəqqəti hökumətinin 19 iyul 1918-ci il tarixli qərarı ilə ölkədəki qarışıqlıq və yaranmış fövqəladə vəziyyət hallarını nəzərə alaraq, bütün Azərbaycanda hərbi vəziyyət elan olunmuş və daxili işlər nazirinə Qafqaz İsalm Ordusunun baş komandanı ilə razılaşdırmaqla, müvafiq qərar qəbul etməsi tapşırılmışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli hərbi kadrlarının hazırlığına xüsusi diqqət yetirilirdi. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi orqanı olan “Azərbaycan” qəzetinin 1-ci sayında Gəncə kiçik praporşiklər məktəbinin buraxılışı haqda məqalə dərc edilmişdi. Məqalədə göstərilirdi ki, bu məktəbdə 250 nəfər gənc oxuyur. Kursun sonunda kiçik praporşiklər 6 ay xidmətdən sonra zabit olmuşdular.
Məktəb cəmisi 4 ay fəaliyyət göstərmiş və bu dövrdə əhəmiyyətli nailiyyətlər qazanmışdı. Tədrisin təşkili işi məşhur zabit-pedaqoq Atif bəyə tapşırılmışdı və o, məktəbin faktiki yaradıcısı idi. Hərbi xidmətə çağırışın elan olunmasına baxmayaraq, gənclər böyük həvəslə bu məktəbə daxil olmağa cəhd edirdilər.
Bələliklə,Müsəlman korpusu Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə 1918-cil iyun ayının 26-da Azərbaycan korpusu adlandırıldı.Həmin il avqust ayının 13-də Qafqaz İslam Ordusu komandanının əmri ilə Azərbaycan korpusu ləğv olundu və onun yenidən qurulmasına başlanıldı.
Gəncə dövründə AXC tarixində baş vermiş hadisələrdən biri də vətəndaşlığın təsdiqi olmuşdur.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 1918 il 23 avqust tarixli qərarı ilə təsdiq olunmuşdur.Əsasnamənin birinci maddəsinə görə, 1914 il iyulun 19-na qədər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisində yaşamış və hər hansı inzibati idarə və ya ictimai zümrə tərəfindən qeydə alınmış hər bir şəxs, həmçinin istər ölkə daxilində və ya onun xaricində Azərbaycan vətəndaşından doğulmuş, ölkə ərazisində 5 ildən yuxarı yaşamış və ölkədə məskunlaşmış, yəni evləri, iş yerləri olan şəxslər Azərbaycan vətəndaşı hesab edilirdi. Xarici vətəndaş Azərbaycan vətəndaşı ilə nikaha girdikdə o, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşı hesab olunurdu. Azərbaycan vətəndaşı eyni vaxtda başqa ölkənin vətəndaşı ola bilməzdi. Yalnız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin vətəndaşları ölkədəki bütün siyasi hüquqlara (mərkəzi qanunvericilik və yerli özünüidarə orqanlarına seçki-lərdə fəal və passiv iştirak etmək hüququna və s. hüquqlara) malik idilər. Əsasnaməyə görə, Hökumətə xarici ölkə vətəndaşlarının dövlət qulluğuna dəvət etmək səlahiyyəti verilirdi. Əsasnamədə xarici vətəndaşın Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul etməsi və ya Azərbaycan vətəndaşının digər ölkənin vətəndaşlığına keçməsiqaydalarının xüsusi qanunla müəyyən ediləcəyi qeyd olunmuşdu.1919 il avqustun 11-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentində Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Qanun qəbul edildikdən sonra Hökumətin Azərbaycan Vətəndaşlığı Haqqında Əsasnaməsi qüvvədən düşdü. (Azərbaycan Ensiklopediyası 1.cild Bakı2004).
Şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi dövlət mətbuat orqanının yaranması müstəqil dövlətin əsas atributlarından biri idi.Ele buna görə də ilk öncə 1918 çi il iyul ayının 3 də Azərbaycan hökumətinin orqanı olan “Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin xəbərləri” min nəşrinə başlamaq haqqında qərar qəbul edilir İyul ayının 27 də Azərbaycan hökumətinin qəbul etdiyi digər qərara görə “Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin Nazirlər şurası “ – “Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin xəbərləri” min nəsri işini Xalq təhsil Nazirliyinə həvalə edir .Həftədə 2 dəfə buraxılması nəzərdə tutulan hökumət xəbərlərində əsasən Azərbaycan Cümhuriyyətinin hökumətinin qərarları , ayrı -ayrı nazirliklərin qəbul etdiyi qərarlar , əmrlər , təlimatlar , hökumət xəbərləri , elanlar və s. Daxil olunurdu.
Lakin hökumətə Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin siyasi kursunun xalqa izah edilməsinə imkan verən mətbuat orqanının yaradılması çox vacib idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qarşında duran ən mühüm vəzifələrdən biri idi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq belə bir mətbu orqanın yaradılması üçün hökumət ciddi cəhdlər göstərir və nəticədə 1918 çi ilin sentyabr ayının əvvəllərində Gəncədə “ Azərbaycan “ adlı hökumət qəzetinin nəşri haqqında qərar qəbul edilir.Bir maraqlı məsələ var ki , Qəzetin adı elə belə Azərbaycan qəzeti olmamışdı.Yeni yaranmış müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyəti adını Azərbaycan və rus dillərində çıxan “ Azərbaycan qəzeti” min adı vasitəsilə dünyaya yaymaq lazım idi.
Nəhayət ki, “ Azərbaycan qəzeti” min ilk nömrəsi 1918 çi ilin sentyabr ayının 15 də Gəncədə Yelizavetpol qubernatirunun mətbəəsində çap olunmuşdur. Dörd səhifədən ibarət olan bu nömrəsinin iki səhifəsi Azərbaycan ,iki səhifəsi isə rus dillərində buraxılmışdır.Qəzetin Gəncədə cəmi dörd nömrəsi çap olunmuşdur. İkinci və üçüncü nömrələri rus dilində hərəsi iki səhifə , dörd səhifədən ibarət olan axırıncı dördüncü nömrəsi isə üç səhifəsi rus dilində , bir səhifəsi isə Azərbaycan dilində idi. Mətbəə işçiləri və ya şirkətlərin çatışmazlığı səbəbindən güman olunur ki, Gəncədə nəşr olunan “Azərbaycan “ qəzeti əsasən rus dilində buraxılmışdır. Qəzetin Gəncədə Azərbaycan dilində də buraxılmış səhifələrinin başında qəzetin adı ilə yanaşı belə bir bir yazı da verilmişdir : “Türk və islamçiliğa aid məqalələra “Azərbaycan “ in səhifələri açıqdır.
Çox maraqlı məsələlərdən biri də , “heyeti təhrifə” imzası ilə çap edilən qəzetin birinci sayında onun nəşrinin məqsədi , vəzifəsi və proqram haqqındakı bir çox məlumat verilmişdir.Qəzetin birinci sayinda həm Azərbaycan ,həm də rus dillərində dillərində verilmişdir. “Bakinin süqutu “ haqqındakı xəbərlərdə deyilir.ki , dünən gecə Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin adına Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru paşa tərəfindən belə bir teleqram gəlmişdir: “Bismillahirrəhmanirəhim “ Bakı şəhəri 15.09.34. , saat 9 -a işləmiş igid ordu hisslərimiz tərəfindən zəbt olundu .
Qafqaz İslam Ordusu komandanı Fərrux Nuri” .Qəzetin rus dilindəki səhifələrində də hökumətin qərarları , Bakının alınmasına dair xəbərlər , Nur paşa və Fətəli xan Xoyskinin təbrikləri ,Gəncə xəbərləri ,yerli xronika və s.daxil edilmişdir.
İkinci nömrəsi sentyabr ayının 19 da , üçüncü nömrəsi isə sentyabr ayının 22 də çapdan çıxmışdır.Hərbi biri iki səhifədən ibarət olan bu nömrədən yenə də hökumətin qərarları , əmrləri ,Gəncə xəbərləri ,müsəlmanların həyatı rubrikalari altında məlumatlar dərc olunmuşdur. Qəzetin ikinci nəşri Şərif Rüstəmbəylinin imzası ilə dərc olunmuşdur.” Düşünmək vaxtıdır” məqaləsi “Daşnaksütyun “ partiyasının regionda yetirdiyi millətçi sovinist siyasətin tənqidinə həsr edilmişdir. Müəllif yazırdı ki, Nuru paşa Azərbaycandakı ermənilərə müraciət edərək xalqını fanatizm yoluna sürüklənmiştəkcə başqa xalqların deyil, öz xalqının tarixində faciəli rol oynayan “Daşnaksüystyun “ partiyası qisasçilı təhriklərindən əl çəkməyə , dönüb arxaya nəzər salmağa , özlərinin tarixi səhvlərini etiraf etməyə və qonşularla münasibətlərini sağlam düşüncələr təməlində yenidən qurulmasına çağırırdı.Məqalənin axrında müəllif yazırdı:”Bizim üçün vacibdir ki,erməni xalqı nəhayət”Daşnaksütyun “ partiyasının siyasi avantürasının məhvə məhkumluğunu başa düşsün ,hələ nə qədər ki, gec deyil ondan üz döndərsin ,özünün qonşuları ilə səmimi və mehriban yaşamaq yoluna qədəm qoysun.Başqa yol onlar üçün daim fəlakətli olacaqdır”
Təəssüflər olsun ki ,cəllad ermənilər bugünə qədər də tarixin ibrət dərslərindən nəticə çıxarmamış,onlara edilmiş bu cür çağırışlara məhəl qoymamış,həmişə həm özlərini ,həm də daim onlara xeyirxah münasibət bəsləmiş,azərbaycanlıları müsibətlərə düçar etmişlər.
Dördüncü sayı isə sentyabr ayının 25 də dörd səhifədən ibarət olaraq nəşr olunmuşdur. Onlardan üç səhifəsi rus dilində , bir səhifəsi isə Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur.Qəzetin rus dilindəki səhifələrində yenə də hökumətin qərarları , əmrləri və elanları , həmin ilin iyul ayının 15 də I dünya müharibəsi başlayan dövrdən Qafqaz da azərbaycanlilara qarşı törədilmiş soyqırım siyasətini təhqiq etmək üçün Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradılması ilə bağlı məqalə , Bakıdakı vəziyyəti haqqında yerli xronikaya aid materiallar dərc edilmişdir. Azərbaycan dilində olan səhifədə isə iki hökumət nazirlərinin əmrləri və Abdin imzalı müəllifin “Yerini bilmiş arzular “ başlıqlı geniş məqalələr verilmişdir.
Məqalə IXX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğal edilməsi dövründən başlayaraq xalqımızın başına açılmış müsibətlər və rus işğalına qarşı xalqımızın mübarizəsindən və nəticədə öz azadlığına nail olmasından bəhs olunur.
dördüncü nömrəsində idarə tərəfindən belə bir elan da verilmişdir: “ Qəzetimiz bu gündən Bakıya köcürülməli olduğundan binaəan hər bir sorğu üçün bundan sonra bu ünvana müraciət etməli : Bakı “Azərbaycan qəzetinin idarəsinə “ . Beləliklə qazetin 1918 çi ilin. Sentyabr ayından 15 dən – 1919 cu ilin 31 dekabrında kimi 358 nömrəsi, 1920 1yanvardan -28aprəle kimi 85 , 1918-1920 çi illər ərzində 443 sayı işıq üzü görmüşdür.
Bir sözlə “Azərbaycan qəzeti” 1918 -1920 ci illərdəki nəşri zamanı Azərbaycanın ictimai -siyasi , iqtisadi və mədəni həyatıni öz səhifələrdə geniş surətdə əks etdirmişdir Bu gün bu qəzetin kompleksləri Cümhuriyyət dövrü tarixinin öyrənilməsi də bizim üçün əvəzsiz, tarixi mənbələrdən biridir.
Bildiyimiz kimi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandığı ilk gündən xalq maarifi və mədəniyyətinin inkişafı işinə xüsusi diqqət yetirir.1918-ci ilin may ayının 28 də Fətəli Xan Xoyskinin sədrliyi ilə yaradılmış I Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hökumətinin tərkibində Azərbaycan Xalq Maarifi Nazirliyi də təsis olunmuşdur.Beleliklə də ilk maarif naziri Nəsib bəy Yusifbəyli təyin edilmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Gəncəyə köçdükdən sonra iyun ayının 30 da Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə Azərbaycan Xalq Maarifi Nazirliyinin ştatı təsis edilir. Buraya nazir, onun müavini , nazirliyin idarə və şöbə və dəftərxana aparatı işçiləri daxil idi . Nazirliyin səlahiyyətlərinə xalq maarifinə aid qanun aktların layihələrini hazırlayaraq müvafiq qanunvericilik idarələrinə təqdim etmək, respublikada elmin və maarifin inkişafına kömək edən tədbirlər planı işləyib hazırlamaq, nazirlik smetası tərtib etmək , nazirlik sistemində olan bütün idarələrin və tədris müəssisələrinin illik hesabatlarının müzakirə etmək , nazir şurasında baxılacaq məsələləri hazırlamaq daxil idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin maarif işi sahəsində həyata keçirdiyi ilk tədbirlərdən bir də Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi olmuşdur.
Bu Azərbaycan hökumətinin 1918-ci il 27 iyunda qəbul etdiyi qərarı ilə həyata keçirilir .Lakin Azərbaycan dilini mükəmməl səviyyədə bilən ixtisaslı kadrların olmaması işi çətinləşidirirdi. Buna görə də müvəqqəti olaraq inzibati – idarə orqanları , məhkəmə işi və s.sahələrdə Azərbaycan dilinin bilən ixtisaslı kadrlar hazirlanana qədər rus dilindən istifadəyə də yol verilirdi .
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz varlığının ilk gündən milli kadrların yetişdirilməsinə , bu sahədə təhsilin tamamilə yenidən qurulmasına xüsusi əhəmiyyət verirdi. Nazirliyin məktəb təhsili sahəsində həyata keçirdiyi ilk tədbirlərdən biri məktəblərin milliləşdirilməsi oldu. Azərbaycan hökuməti 1918 -ci il 28 avqust tarixli qərarı ilə müəyyən olunur ki, bütün ibtidai tədris müəssisələrində təhsil şagirdlərin öz ana dilində aparılmalı , dövlət dili olan Azərbaycan dilinin tədrisi məcburi surətdə həyata keçirilməlidir.Ali ibtidai və orta tədris müəssisələrində dərslər məcburi surətdə dövlət dilində , yəni Azərbaycan dilində keçirilməlidir.
Azərbaycan dilinin bilməyən şagirdlər üçün 3cü və 4 cü siniflərdə türk dili şöbələri açılır və burada Azərbaycan dili elə intensiv surətdə tədris olunmali idi ki , 2ildən sonra həmin şagirdlər artıq Azərbaycan dilində təhsillərini davam etdirə bilsinlər.5 ci sinifdən yuxarı şagirdlər qurtarana qədər tədris prosesi rus dilində aparılmalı idi . Azərbaycan dili isə həmin siniflərdə məcburi fənn kimi tədris olunurdu. Bu siniflərdə Azərbaycan dilinin tədrisi həddə 4 saatdan az olmamalı idi.
Xalq təhsilinin millət zənginlər üzərində qurmaq üçün ixtisaslı müəllim kadrlarına ehtiyac vardı .O dövrdə Azərbaycan da mövcud olan müəllim kadrları bu işin öhdəsindən heç cür gələ bilmir . Bunu üçün təcili olara yeni yollar axtarmaq lazım idi .Bu vəzifənin yerinə yetirmək üçün Türkiyədən müəllim kadrları dəvət edilir və qısa müddətə kurslarda Azərbaycan dili bilən savadlı şəxslərdən milli kadrlar hazırlanmalı idi .
Yazdığım kimi həm maarif sahəsində ,həm də sosial-iqtisadi sahədə uğurlar əldə olunmuşdur.Keçirilən tədbirlərdə məqsəd dövləti həm,maarif sahəsində həm də sosial iqtisadi sahədə irəli aparmaq idi.Mənim fikrimcə bu tədbirlər yetəri qədər öz məqsədinə nail olmuşdur.

TÜRKOLOGİYA ARAŞDIRMA MƏRKƏZİ
YAZAR: LAMİƏ İLYASOVA

How useful was this post?

Click on a star to rate it!

Average rating / 5. Vote count:

As you found this post useful...

Follow us on social media!

We are sorry that this post was not useful for you!

Let us improve this post!

Share

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin