Ədəbiyyat Dərsləri-Dərs 2 : Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının başlıca xüsusiyyətləri. Midiya əfsanələri. Avesta

Ədəbiyyat:

1.Ə.Səfərli, X.Yusifov “Qədim və Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı”, Bakı. 2012

2.Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi 6 cilddə. I cild. Bakı. 2003

3.F. Köçərli “ Azərbaycan ədəbiyyatı” 2 cilddə, I cild. Bakı. 2007

  1. Avesta haqqında: http://www.kitabxana.net/files/books/file/1449856361.pdf

Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi onu yaradan xalqın tarixi qədər qədim və mürəkkəbdir. Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatı isə ədəbiyyatımızın ən qədim dövrlərini öyrənir və ümumtürk ədəbiyyatının tərkib hissəsini təşkil edir. Hər bir xalqın mənşəyini, adət-ənənələrini, etnoqrafiyasını öyrənmək üçün həmin xalqın ədəbiyyatına nəzər salmaq lazımdır. Azərbaycan ədəbiyyatının mənşəyi, adət-ənənələri isə xalqımızın yaratdığı ilk ədəbi nümunələri olan folklor nümunələrində toplanır.Müxtəlif mərasim nəğmələri, ofsunlar, sınamalar, mifoloji mətnlər Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının ilk qaynaqlarını təşkil edir. Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatının ilk qaynaqları sırasında ümümtürk dastanları da xüsusi yer tutur. “Oğuz xaqan”, “Yaradılış”, “Ərgənəkon” və s. Dastanlar ulu babalarımızın ədəbi düşüncəsini əks etdirir.

Qədim Azərbaycan ədəbiyyatının ilk nümunələrindən biri Midiya əfsanələridir ki, Herodotun “Tarix” kitabında qorunub saxlanılan bu əfsanələr arasında “Astiaq” bə “Tomris” əfsanələri yalnız ədəbi nümunə kimi deyil, həm də xalqın dövlətçilik ənənələrini, cəmiyyət haqda düşüncə və fikirlərini əks etdirir.Antik yunan əsatiri ilə yaxından səsləşən, tarixi hadisədən daha çox hekayə təsiri bağışlayan “Astiaq” əfsanəsi bir sıra xüsusiyyətləri ilə maraqlıdır. Midiya hökmdarı ilan Astiaq Midiyanın taleyini düşünür və daim gördüyü yuxulardan narahat olur. İkinci bir maraqlı əfsanə isə “Tomris” əfsanəsidir ki, İskit hökmdarı Tomrisin öz dövlətini və millətini necə qəhrəmancasına qorumasını əks etdirir.

Avesta. Şərq xalqlarının müqəddəs saydığı kitablardan olan “Avesta” əski ədəbi abidələrdən biridir. Bu əsərdə qədim şərq xalqlarının dini, əxlaqı, ictimai, siyasi, fəlsəfi görüşlərinin bir sıra cəhətləri bədii şəkildə əks edilmişdir. “Avesta” dəfələrlə təzyiqlərə məruz qalmasına baxmayaraq ən əski görüşləri qoruyub şifahi yaddaşdan bu günümüzə gətirib çıxara bilmişdir.

“Avesta”nın müəllifi Zərdüşt hesab edilir (e.ə.569-492). Mütəxəssislərin fikrincə Zərdüşt Cənubi Azərbaycanın Urmiya vilayətində anadan olmuş və milliyətcə Türkdür. Rəvayətə görə “Avesta”nın ilk üzünü köçürən Zərdüştün kürəkəni və katibi Camasp olmuşdur.

“Avesta”da əksinini tapan dini baxışın əsasını dualizm təşkil edir. Cismani aləmdə xeyirlə şər, ictimai həyatda ədalətlə zülm arasında daimi mübarizə gedir. Dini aləmdə bu mübarizəni Hörmüzlə Əhrimən arasında gedən konflikt təmsil edir. Əsas mübarizə bu iki xeyir və şər allahı arasında da cərəyan edir. Ahuraməzda işığı, həyatı, xeyiri, ədaləti təmsil edir. “Avesta”da xeyirin, yəni, Ahuraməzdanın qələbəsinə inam ifadə edilir.

“Avesta”nın tərkib hissələri. Tarixi mənbələrdən görünür ki, “Avesta” 21 hissədən ibarət olmuş və hər hissəyə ayrıca ad verilmişdir ki, fəsillər forget adlanır. I hissə xeyrxahlıq və nəcabət, II hissə dini mərasimlər, III hissə zərdüştlük dini təliminin  ehkamları, IV hissə kosmoqonik səciyyə daşımış, V hissə astronomiyadan, VIII hüquq qanunlarından, XVI vətəndaşlıq və hərbi qanunlardan və s. bəhs etmişdir.

“Avesta” müxtəlif təsniflər altında hissələrə bölünsə də, bir qayda olaraq “Avesta”nın 5 hissədən (kitabdan) ibarət olduğu avestaşünaslıqda məlumdur.

I.Vendidat                      IV.Yəşt

II.Vispered                     V.Kiçik Avesta

III.Yasna

Yasnanın qatlar hissəsi Avestanın ən qədim hissəsi və Zərdüştün fərdi yaradıcılıq məhsulu hesab olunur. Zərdüşt maldarlığın və əkinçiliyin inkişafına, ümumiyyətlə zəhmətsevər insanlara yüksək qiymət verir. Hegel yazır ki, əkinçiliyi və maldarlığı  yaxşı güzəran üçün əsas hesab edən zəkalı və qeyrətli bir şəxsiyyət bizimlə danışır.

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin