Ədəbiyyat bədii söz sənətidir. (1-ci dərs)

İnsanın mənəvi mədəniyyət sahəsində yaratdıqları onun özünə bənzəyir; canlı, şüurlu orqanizm kimi doğulur, böyüyür, inkişaf edir, bəzən rəqabətə girir, bəzən qalib gəlir, bəzən məğlub olur. Bu sözləri insan yaradıcılığınınən heyrətamiz sahələrindən biri olan bədii söz yaradıcılığı barədə də demək olar. İnsan da söz yaradıcılığı ilə bir növ yaradanın qüdrət və əzəmətini ən kiçik miqyasda təkrar etmək, sözün qüdrəti ilə əbədiyyət qazanmaq üçün tarix boyu arasıkəsilməz bir yaradıcılıq növünə müraciət etmişdir. Bu yaradıcılıq növünün adı ədəbiyyatdır. Ədəbiyyat hər bir xalqın danışan bədii dili, onun xüsusi fəsahət və bəlağətlə danışmaq bacarığı, bədii təfəkkürü, obrazlı düşüncəsi, həyata, dünyaya, insana poetik münasibətinin ifadəsidir. Ədəbiyyat hər bir xalqın tərbiyə məktəbidir. Eyni zamanda hər bir xalqın şüur və idrakı, gözəl düşüncə və gözəl yazmaq bacarığı, mənəviyyat və zövqü birinci növbədə onun ədəbiyyatı əsasında meydana çıxır.
İnsan ədəbiyyatı-söz sənətini yaratmış və ədəbiyyat da öz qədim və zəngin tarixi boyunca öz yaradıcısı olan insan qarşısında borclu qalmamış, onu kamilləşdirmiş, ucaltmış, vəhşi instinktlərdən ayrılmasında müstəsna rol oynamışdır. İnsan ilk sözünü dediyi və tərəf müqabili bu sözü anladığı andan başlayaraq mif, folklor, ədəbiyyat insanın ayrılmaz və vəfalı yol yoldaşı, dostu, sirdaşı, müəllimi olmuşdur.
Ədəbiyyatın özünəməxsus qanunauyğunluqları, prinsipləri vardır ki, onları öyrənən elmə ədəbiyyatşünaslıq deyilir. Ədəbiyyat haqqındakı bu elmin-ədəbiyyatşünaslığın aşağıdakı sahələri var:
1.Ədəbiyyat nəzəriyyəsi (yaradıcılıq metod və üsullarını, ədəbi növləri, janrları, dil-üslub xüsusiyyətlərini).
2.Ədəbi tənqid (müasir-ədəbi prosesi, ədəbi tənqidi)
3.Ədəbiyyat tarixi. Xalqın bütövlükdə tarixinin ayrılmaz üzvi hissələrindən birini də həmin xalqın minilliklər boyunca yaradıb ərsəyə gətirdiyi ədəbiyyatın tarixi, başqa sözlə, bu ədəbiyyatın keçdiyi tarixi yol və mərhələlər təşkil edir. Ədəbiyyat tarixi oxucunu bəşəriyyətin və xalqımızın yüz illər ərzində yaratdığı böyük mənəvi sərvətlərlə tanış edir. Tarixən ədəbiyyat tarixinin yazılması zamanı iki cəhətə xüsusi fikir verilməlidir: ədəbiyyat tarixinin predmeti və bu predmetə yanaşma tərzi. Yəni, ədəbiyyat tarixinin predmeti birmənalı şəkildə ədəbiyyatdır, ədəbi-tarixi prosesdir.
Ədəbiyyat təkcə güclü bir axın kimi tarixi müşayiət etməklə, onu dabanbasma izləməklə qalmır, özü də tarixin bir parçasını yaradır. Bu mənada böyük siyasi, ictimai xadimlər kimi, böyükədəbi xadimlər də tarixi şəxsiyyətlərə çevrilir, tarixi yaratmaq işində fəal iştirak edirlər.
Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi müxtəlif tarixi dövrlərdən keçmişdir ki, bu dövrlər ədəbiyyatın inkişaf tarxini öyrənir. Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi aşağıdakı dövrlərdən keçmişdir:
I.Qədim dövr (ən qədim zamanlardan XIII əsrə qədər)-Bu dövr divan ədəbiyyatı da adlanır. Ən geniş yayılmış janrı isə mədhiyyə idi.
II.Orta dövr (XIII əsrdən XVII əsrə qədər)- İlk dəfə Türk poetik janrından-tuyuqdan(Qazi Bürhanəddin) bu dövrdə istifadə edilmişdir.
III.Yeni dövr (XVII əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədər)
Yeni dövr ədəbiyyatı 3 mərhələyə bölünür:
I mərhələ. XVII-XVIII əsrlər. (ədəbiyyatın milliləşməsi, demokratikləşməsi,realistləşməsi).
II mərhələ. XIX əsr. (Azərbaycanda teatrın (1873-cü il 10 mart), realizmin (M.F.Axundzadə) əsası qoyulur).
III mərhələ. XX əsrin əvvəlləri. (Azərbaycan müəllimlərinin birinci (1906) və ikinci(1907) qurultayı, mətbuat sahəsində intibah).
IV.Ən yeni dövr XX əsrin əvvəllərindən bu günə qədər).
Ən yeni dövr ədəbiyyatı iki mərhələyə bölünür:
I mərhələ. 1918-ci ildən 50-ci illərə qədər. (ədəbiyyat üç mərhələdə 1. Sovet ədəbiyyatı, 2. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı, 3. Mühacirət dədəbiyyatı inkişaf edir).
II mərhələ. XX əsrin 50-ci illərindən bu günə qədər. (şəxsiyyətə pərəstiş, Azərbaycan yazıçılar qurultayı-1971, 1976, 1981).

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin