Dialektlərin üsyanı 

Əgər bu yazını 3-cü sinifdən əvvəl oxusaydım, yəqin ki heç nə başa düşməzdim. Bəli, mənim dialekt üsyanı ilə ilk qarşılaşmam 3-cü sinifdə yazdığım inşanın “şumal saç” ifadəsinə görə kafi qiymətləndirilməsi ilə başlayıb. Çünki, müəllim ifadənin birinci tərəfi olan “şumal” sözünü başa düşməmişdi, üstəlik hirsini bütün sözü qırmızılamaqla çıxara bilməyib inşaya 3 vermişdi. Bununla da ürəyi soyumayan müəllim valideynimi məktəbə çağırıb “evdə qızınızla bir az mədəni dildə danışın ki, dərsdə dialektlərdən istifadə etməsin” demişdi. Və illər sonra dərsdə dialektlər mövzusunu keçəndə, mən artıq bütün söhbəti bilirdim. Normaldır ya normal deyil? Bütün məsələ budur.

Variant 1: Normaldır. Çünki şumal “düz, sərrast” mənalarını verir və alınma söz olan “hamar” şumalı ədəbi dildən çıxarıb. Beləliklə, şumal sözü dialekt statusu qazanıb və ədəbi dildə dialektlərə yol verilmədiyi üçün vaxt keçdikcə ədəbi dilin təzyiqi ilə mən də şumal sözünü tərgitdim. Məsələn, Çində Mandarin ləhcəsi rəsmi dil kimi qəbul edildikdən sonra, digər dialektlərin mediada, məktəblərdə istifadəsinə qadağan qoyuldu. Nəticədə, Şanxay şəhərində 1990-lardan sonrakı nəsil Şanxay dialektini demək olar ki, bilmir.

Variant 2: Normal deyil. Çünki dialekt 3-5 adamı yox, böyük bir coğrafi ərazini əhatə edir. Mən bu sözü işlətməsəm belə, ölkəmizin əsasən Aran zonası hələ də məhz şumal deməkdə davam edir. Və belə olduqda şumal sözü müstəqillik uğrunda mübarizəyə başlayır: “Axı mən də varam? Axı böyük bir kütlə məndən fikrini ifadə etmək üçün istifadə edir? Bəs mən niyə qadağanam?”. Bəzən bu mübarizə dialektlərin dil səviyyəsinə yüksəlməsi ilə nəticələnsə də, bəzən dialektlər mübarizədə məğlub olaraq tarixin tozlu səhifəsinə qərq olurlar.

Ədəbi dilin dialektləri üstləyərək sıxışdırıb aradan çıxarması qarşımızdakı 50-100 il ərzində bütün dialektlərin məhvinə səbəb ola bilər. Bəs bunun qarşısını almaq mümkündürmü? Bəzi xalqlar bu məsələ barəsində müəyyən işlərə imza atmışlar. Misal olaraq, Britaniya kitabxanasında bütün dünya üzərində olan ingilis dialektləri və jarqonlarından  ibarət səsli və yazılı lüğətlər yaradılmışdır. Bəzi dialekt sözlər Oksford lüğətində hələ də qalmaqda davam edir ki, bununla dialektlərin yoxa çıxmasının qarşısını almaq mümkündür.  Lakin hər ölkə dialektlərə bu cür birmənalı yanaşmır, məsələn, Almaniyada(Qərbi Almaniya istisna)  məktəblərdə dialektlərin istifadəsi rəsmi olaraq qadağandır.

– Bəs dialektlər necə yaranır? Belə bir fərziyyə mövcuddur ki, əvvəl ümumi bir dil mövcud olub, daha sonra dialektlər həmin dildən törəyib. Skandinav xalqlarının dillərinə nəzər salsaq görərik ki, İsveç, Danimarka, Norveç – hər birinin fərqli dili olsa da bu xalqların lüğət tərkibinin çox eynidir və bu xalqlar bir- birlərini rahat başa düşür. Dillər o qədər yaxındılar ki, xüsusi dildən söhbət gedə bilməz. Ona görə bunlar dildən daha çox bir dilin dialektləri kimi qəbul edilməyə layiqdilər. Digər bir fərziyyə isə bu xalqların dillərinin əvvəl dialekt kimi formalaşıb daha sonra dil səviyyəsinə yüksəlməsidir. Eyni kökdən törədiyi iddia edilən dillərə alman dili ilə holland dilini də misal göstərmək olar. Bu dillər Germanik dilinin dialektləri hesab oluna bilər. Məsələn: Alman dilində alma apfel, holland dilində isə appel şəklindədir.

Bəzənsə, dialektlər arasında fərqlər o qədər çox olur ki, bir-birini başa düşmək mümkün olmur. Məsələn: Doğu Karadeniz bölgəsində 4 yanaşı  kəndin insanları bir-birinin dilini başa düşmür.

Günümüzdə dialekt şəklində danışmaq savadsızlıq əlaməti hesab olunur. Lakin unutmaq lazım deyil ki, hər bir dövlət dili statusu almış dil  nə zamansa dialekt olub, sadəcə olaraq çox istifadə olunduğu üçün dövlət dili səviyyəsinə qalxa bilib. Məsələn, Montenqrian dili ən son yaranmış Avropa dillərindən biridir ki, 2007-ci ildə ədəbi dil statusu qazanıb o vaxta qədər isə dialekt şəklində mövcud olub. Dialekt yalnız o zaman dil səviyyəsinə qalxa bilər ki, dil daşıyıcıları bunu dialekt kimi yox ədəbi dil hesab edərək danışsın. Dialektlər dövlət dili səviyyəsinə qalxana qədər isə gündəlik həyatda ədəbi dildə danışılması daha məqsədəuyğundur.

Müəllif: Günay Süleymanova

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin