Azərbaycan erkən orta əsrlərdə (13-cü dərs)

Ölkəmizin erkən orta əsrlər tarixi həm təsərrüfatda,həm siyasi hadisələrdə,həm də mədəniyyətdə irəliləmə ilə müşahidə edilir. VII əsrdə yaşamış alban tarixçisi Moisey Kağanqatlı,IX-X əsrlərdə yaşamış ərəb müəllifləri – Əl İstəxri,İbn Höqvəl,Yaqut əl-Həməvi Azərbaycanda kənd təsərrüfatının inkişaf etməsindən çox yazmışlar.Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilən əmək alətləri də bu inkişafın əyani təsdiqinin tapılmasında yardımçı olmuşdur.

Ağa-qul münasibətləri ictimai istehsalın özülü,aparıcı amil olmamışdır.Lakin,burada da inkişafın ilk mərhələsi başlandı.Torpaq üzərində ali hakimiyyət dövlətə məxsus idi.Ancaq dövlətlə torpaq arasında hakim zümrə və kəndlilər dururdu.Hakim zümrəsiz dövlət yarana bilməzdi.İlkin orta çağda torpaq sahibliyi dəyişikliyə uğradı.Torpağın çox böyük qismi dövlətin əlindən tədricən kübar ailələrin,dövlət qulluqçularının əlinə keçdi.Yeni torpaq hakimləri zümrəsi yaransa da,bəzi kəndlilərin və sənətkarların öz əməyinə əsaslanan mülkü də olurdu.Albaniyada bir zamanlar böyük torpaq sahibləri patriklər,kiçik torpaq sahibləri isə azatlar adlanırdı.

Azərbaycan feodalizmini Avropa feodalizmindən fərqləndirən əsas cəhət kəndlinin tam qula çevrilməsini nəzərdə tutan təhkiçmiliyin olmaması idi.

Qaynaqlarda Albaniyada ilk orta çağa aid torpaq mülkiyyət formalarından bəhs olunarkən “dastakert“, “xostak“ kimi anlayışlardan istifadə edilmişdir. Bu ifadələrlə yanaşı “aqaraq“ və “yerdumad“ anlayışları da istifadə edilmişdir ki,onların mənası müvafiq olaraq “yerdumadlara məxsus torpaqlar“ və “ayrı-ayrı ailələrə paylanan torpağa sahib olan insanlar“deməkdir.

Erkən orta çağda əhalidən natura halında vergilər yığılırdı.Alban dövlətində kilsə üçün alınan vergilər Aquen yığıncağında qeydə alınmışdır.B u vergilər onda bir vergisi idi ki,bütün xristian əhali bu vergini ödəyirdi.

Şinkanlar kilsə istismarından başqa Albaniyanın və Sasaninin ikiqat zülmü altında idilər. İcmaçı kəndlilər gezitlə yanaşı məhsulun 1/5-dən ibarət torpaq vergisini,sənətkar və tacirlər isə gömrük haqqı olaraq bac verirdilər.Atropatenada isə 20 yaşdan 50 yaşadək bütün kişilər həm ca vergisi,həm də torpaq vergisi – xaraq ödəyirdilər.

Antik dövrdə olduğu kimi erkən orta çağda da Alban dövləti geniş ərazini əhatə edirdi. Güneydə Araz çayından quzeydə Qafqaz dağlarınadək,qərbdə İberiyadan şərqdə Xəzərədək ərazini əhatə edirdi. Təkcə solsahil Alban torpaqlarında Çola,Lpina,Kambisena və başqa vilayətlər var idi. Çola vilayəti Dərbənddən Beşbarmağadək Xəzər sahilini tuturdu. Çola ilə Şəki arasında Lpina vilayəti yerləşirdi. Kambisena vilayəti isə ölkənin şimal-qərbində idi. Kürdən güneydə Paytakaran,Arsax,Uti,Sünik vilayətləri yerləşirdi.Kürün sağ sahilini Uti vilayəti təşkil edirdi.Böyük vilayətlərdən biri də Girdman idi.İndiki Yuxarı Qarabağ və Mil düzünün bir hissəsi Arsax adlanırdı.İlk orta çağda Sünik vilayəti də Albaniyanın tərkibində idi.

Xristianlıq Urnayrın zamanında qəbul olunmuş,həm onun,həm də II Vaçe və III Vaçaqanın dövründə bütpərəstlik dini görüşlərini bütünlüklə aradan çıxarmağa səy göstərilmişdir. III Vaçaqanın hakimiyyəti zamanı ölkədə xristianlığa daha çox önəm verildi.487-ci ildə Aquen kilsə yığıncağı keçirildi və 21 maddədən ibarət qanunlar qəbul edildi.

226-cı ildə yaranan Sasani imperiyası 226-cı ildə Atropatenanı,261-ci ildə isə Albaniyanı özünə tabe etdi. 359-cu il Amid döyüşündə və 371-ci il Dzirav döyüşündə Urnayr Sasaninin müttəfiqi idi. 

II Yəzdigərdin zamanı tikinti işləri ilə yadda qalmışdır.Sasani şahları özlərinə dayaq yaratmaq üçün irandilli tayfaları ölkəyə yerləşdirirdilər.Başlıca olaraq bu tayfalar quzey İranın Deyləm (Təbəristan) bölgəsindən köçürülüb gətirilirdi.Bu tayfalar tatlar adı ilə tanınırdı.Sasanilər gezit,xərac,bac kimi vergilər təyin etmişdilər.

Xalqın müqavimətini qırmaq üçün Sasanilərin yürütdüyü siaysətin bir hissəsi də xalqa zorla zərdüştlüyü qəbul etdirmək idi.II Yezdigərd 450-ci ildə Ermənistan,Alban və İber ölkələrinə fərman göndərərək onların hakim dairələrinə zərdüştlüyü qəbul etdirmək üçün Ktesifondakı sarayına çağırtdırdı.Adıçəkilən ölkələrə maqlar da göndərilmişdi ki onlar da öz növbəsində əhalini bu dinə sövq etməyə çağırırı,əks təqdirdə müxtəlif vasitələrlə hədələyirdilər.Bu da haqlı narazılığa səbəb oldu və üsyan nəticəsində maqlar öldürüldü.Xalxal adlı yerdə baş verən döyüşdə üsyançılar sasaniləri məğlub etmişdilər.Lakin az sonra Avarayr adlı yerdə üsyançılar məğlub edildi.

457-ci ildə Albaniya əhalisi yenidən üsyana qalxdı.Bu dəfə üsyana hökmdar II Vaçe başçılıq edirdi.Üsyançılar Dərbəndi tutaraq Dağıstan qəbilələri ilə ittifaq bağladılar.Sasanilər şimaldan hunları öz tərəflərinə çəkdilər.Üsyançılar məğlub oldular..Daha sonra Vaçe yenə üsyan qaldıraraq zərdüştlükdən imtina etdi və bu dəfə ölkədə yerli şah hakimiyyəti ləğv edilərək yerinə İran mərzbnlığı yaradıldı.

V əsrin 80-ci illərində ölkədə Məzdək adlı şəxsin başçılığı ilə üsyan baş verdi.Dini pərdə altında başlanan bu hərəkat manilikdən örnək almış və sinfi mübarizə xarakteri daşıyırdı. I Qubadın zamanında Sasanidə və Atropatenada başlanan bu hərəkata hökmdar özü də mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün qoşulsa da daha sonra hərəkatdan ayrılmış və məzdəkilər hərəkatına son qoyulmuşdu.

I Xosrov Ənuşirəvanın vaxtında torpaq sahibliyi gücləndi.Bu da o demək idi ki,Albaniyada da feodal üsul-idarəsi güclənməkdə idi.Sasani dövləti burada VI əsrin əvvəlinədək padşah hakimiyyətini ləğv edə bilməmişdi.Ağır vergilər,külli sayda insanın böyük tikinti işlərinə cəlb edilməsi cəlb edilməsi,onların uzaq yerlərə göndərilməsi 571-572-ci illərdə Alban,İber və Ermənistanda yeni üsyanlara səbəb oldu. Üsyan yatırıldı.

IV-VI əsrlərdə Dərbənd keçidi vasitəsilə türkdilli tayfalar dəfələrlə güneyə yürüş etmişdilər. Yürüşlərin qarşısını nə Sasani,nə də Albaniya ala bilmirdi.V əsrin əvvəllərində Quzey Qafqazda böyük hun-bulqar tayfa birliyi əmələ gəlmişdi.Sasani də bəzən onların gücündən istifadə edirdi.Məsələn 457-ci ildə Vaçenin üsyanını buna misal göstərə bilərik.552-ci ildə Xəzər xaqanlığının da yürüşü baş vermiş və bunun nəticəsində Alban katalikosunun mərkəzi Çoladan Bərdəyə köçürülmüşdür.Xəzərlərin yürüşləri VII yüzildə də davam etmişdir.

Bəhs edilən dövrdə Albaniyanın maddi-mənəvi mədəniyyəti də inkişaf edirdi.Ölkədə Bərdə, Dərbənd,Şirvan,Şabran,Şəmkir,Gəncə,Beyləqan kimi böyük şəhərlər yarandı. Memarlıqla yanaşı Albaniyada yazı da inkişaf edirdi.İlkin orta çağda albanların 52 hərfli əlifbası var idi. V əsrdə Albaniyada zadəganların,ruhanilərin uşaqlarının təhsil aldığı məktəblər var idi.

Arxeoloji tapıntılar nəticəsində bir neçə kitabə aşkr olunmuşdur.Bunlardan ən böyüyü Mingəçevirdə kilsə tikilisi yerində aşkar edilmişdir.

Mədəniyyətin ən mühüm göstəricilərindən biri də Albaniyanın özünün təqviminin olması idi.

 

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin