Azərbaycan və tatarlar

Azərbaycan və Tatarlar

Tatarlar türk xalqlarından biridir. Həmçinin Qazan (Kazan) tatarları, Volqa tatarları, Volqaboyu tatarları adı ilə də tanınırlar.

Əsasən Rusiyanın Avropa hissəsinin mərkəzi vilayətlərində – xüsusilə  Tatarıstan Respublikasında, Volqaboyu və Uralətrafı ərazilərdə və Rusiyanın digər bölgələrində, məsələn Sibirdə və şəhərlərində, həmçinin Qazaxıstanda və digər Orta Asiya ölkələrində, Çinin Sintszyan Uyğur Muxtar Rayonunda (tarixi Şərqi Türküstan bölgəsi) yaşayırlar. Keçmiş SSRİ-nin bir çox bölgələrində milli icmaları vardır.

Tatarlar və digər xalqlar onları tatarlar adlandırsalar da keçmişdə müxtəlif adlara sahib olmuşlar.

  • “Möselmannar” yəni “müsəlmanlar” (azərbaycanlılar da zamanla özlərini sadəcə “müsəlman” adlandırmışlar)
  • “Qazanlılar”, yəni “Qazan şəhəri/ Qazan xanlığısakinləri, qazanlılar”
  • “Bulğarlar”, yəni “bulqarlar” (bolqarlarla – indiki slavyan xalqı – səhv salınmamalıdır)
  • “Törklər”, yəni “türklər” (azərbaycanlılar da eyni zamanda özlərini əsasən “türklər” adlandırmışlar, lakin Anadolu/Türkiyə türkləriilə səhv salınmamalıdır)

Danışdıqları tatar dili, türk dilləri ailəsinin qıpçaq dilləri qoluna daxildir.

Keçmişdə İdil (Volqa) Bulqar dövləti və Qazan xanlığı kimi dövlətləri olub, lakin 1552-ci ildə Rus Çarlığı tərəfindən Qazan xanlığı və onun paytaxtı Qazan şəhərinin işğalı və xanlığın darmadağın edilməsindən bəri Rusiyanın tərkib hissəsi olmuşlar.

2002-ci ildə qeydə alınmış statistikaya görə, Rusiyada 5,554,600 nəfər tatar mövcuddur. Faizlə götürdükdə, tatarlar Rusiya əhalisinin 3,83 %-ni təşkil edirlər, və say etibarı ilə ölkənin ikinci ən böyük xalqı ruslardan sonra tatarlar hesab olunur.

Kiçik bir qrupları kryaşenlar (tatarca kirəşennər) adlanırlar və xristianlığın pravoslav qoluna sitayiş etsələrdə  dini inanclarına əsasən sünni-müsəlmanlarıdır. Tatarlar türk dillərinin qıpçaq qoluna qrupuna aid olan tatar dilində danışırlar [3].

Mirkasım Usmanovun şagirdi, mənbə tədqiqatçısı və xəttat Rəşid Kadırov 1980-ci illərin sonlarında Tatarıstanda bolqar hərəkatının başlanğıcında dayanmışdı. Bu günə qədər tatar millətinin parçalanması ilə təhdid etmədiklərinə inandıqları inanclarını tərk etmədi. Tanınmış şərqşünas Azat Axunov Kadırovla 30 il əvvəl Bulqar əl-Cədid klubunun ilk addımları, tarixi əsərin müəllifi Caqfar Tarihi, Bulqarlar və Bolqarlar, habelə etnonimlərini rədd edən insanlar haqqında danışdı. Həmin müsahibədən kiçik bir parçanı təqdim edirəm:

“Təəssüf ki, tatar ifadəsinə qarşı hələ inqilabaqədərki dövrdən qalma mənfi yanaşma sovet tarixinin dövrünə də özünü aşılayırdı. Ancaq biz yay tətillərinə Qazana qayıdanda mən nənəmdən tamamilə fərqli bir şey eşitmişdim, o mənə deyirdi [tatar dilində – red. qeyd]: Oğlum, biz tatar deyilik, biz müsəlmanlarıq” [4].

Azərbaycan Respublikasında yaşayan tatarlar isə bu ölkənin vətəndaşı hesab edilib, əhalinin  0,29 % təşkil edir. Bunu say ilə əvəz etdikdə deyə bilərik ki, 2009-cu il statistikasına əsasən Azərbaycan Respublikasında  25,882 nəfər tatar yaşayır [2].

Tatarlar əsasən Azərbaycanın iri şəhərlərində məskən salmışlar. Bu şəhərlərə Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Quba, Xaçmaz, Qəbələ kimi şəhərlər aid edilə bilər.  Bakı şəhərində 25,171 nəfər tatar yaşayır. Onlar Bakı əhalisinin azərbaycan türkləri və ruslardan sonra üçüncü böyük etnik qrupdur [1].

Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən qurumlar mövcuddur. Bunlara aiddir:

  • Azərbaycan Respublikasında tatarların “Tuqan Tel” cəmiyyəti
  • Azərbaycan Respublikasında tatarların “Yaşlek” cəmiyyəti

Bu cəmiyyətlər əsasən Azərbaycanı ən böyük şəhəri olan paytaxt Bakıda yerləşir.

Azərbaycanda yaşayan tatarlar azərbaycanlılarla birgə Novruz, Yeni il, Qurban, Ramazan bayramı ilə yanaşı özlərinin milli bayramı heasb olunan Sabuntay bayramını da qeyd edirlər. Bu bayram mahiyyət etibarı ilə Azərbaycanın milli bayramı olan Novruz bayramı ilə ayaqlaşır. Belə ki, Sabuntay bayramı əsasən yazdakı səpin ilə bağlıdır. Sabantuy xalqın könüllü şəkildə bir yerə toplanaraq qeyd etdikləri musiqili-dramatik tamaşadır [5]. Sabantuyda:

  1. Uşaqlar yeyən yeməklər bişirilir. Məsələn, “Zərə botkası”;
  2. Uşaqların boyanmış yumurta döyüşdürməsi;
  3. At minən gənclərin yumurta döyüşməsi və çay qırağında və ya meşədə gəzməsi;
  4. Müxtəlif geyimlər geymiş kişilərin yumurta döyüşməsi;
  5. Sabantuya “büləklər jıyu”;
  6. Meydanda yarışlar təşkil etmək;
  7. Gənclərin könül açmaları

kimi tədbirlər və oyunlar həyata keçirilir.

Kənddə yaranan bu bayram sonralar şəhərlərə də yayılmış və təntənəli şəkildə qeyd olunmağa başlanmışdır. Müasir dövrdə yaz şumu çıxarıldıqdan və torpaq əkin üçün hazırlandıqdan sonra keçirilir.

 

Mənbə:

  1. http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm
  2. https://az.wikipedia.org/wiki/Az%C9%99rbaycanda_tatarlar
  3. https://az.wikipedia.org/wiki/Tatarlar
  4. https://www.business-gazeta.ru/article/427449
  5. Urmançe F. Tatar xalık ijatı. Kazan, Məqarif, 2002, səh. 62

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin