Atatürk və Stalin

Stalinin Sovet İttifaqının başında olduğu dönəmdə Sovetlərin Ankara Səfiri tanınmış diplomat Qaraxan idi. Sovet İnqilabının il dönümlərindən birinin səhəri Stalin, son dərəcə kəskin, mənasız və qürur incidən bir bildiriş verir. Bu bildirişində eynən bunları söyləyirdi:
-“Hər kəs bilsin ki, rus milləti Boğazlarla, Ərdahanı ələ keçirməkdən əsla imtina etməyəcəkdir. Çox yaxın bir zamanda bu davalarımızı həll etmiş olacağımızı indidən müjdələyirəm…”
Eyni gecə Ankarada Sovet Səfirliyində də qiyamın il dönümü qeyd edilirdi. Mustafa Kamal gecə yarısına doğru Stalinin bu yersiz müsahibəsindən xəbərdar olur və əmr edir:
-“Maşınları hazırlayın, gedirəm.”
-“Paşamız bu saatda hara gedəcək?”
-“Sovet səfirliyinə.” Qrupun ətəkləri alovlanır. Çünki hadisəni başa düşürlər, içlərindən biri Qaziyə:
-“Paşa həzrətləri necə ola bilər? Protokolsuz mu? Siz dövlət başçısısınız, protokolsuz necə gedərsiniz?”
-“Mən protokol filan dinləmirəm uşaq. Stalin vətənimin torpaqlarına göz dikib, sən mənə protokoldan danışırsan. Hazırlayın maşınları” deyə cavab verir. Böyük öndər və maşınlar hazırlanır. Qazi və komandası Sovet səfirliyinə çatır. Qazi üzü asıq bir şəkildə yuxarı çıxır və həmin vaxt səfirlikdə böyük bir şölən vardır. Qazi onu qarşılayan səfir Qaraxanı gördükdə:
-“Mərhaba Qaraxan” deyir və eyni sərt ifadəylə davam edir:
-“Narahat etdik, amma, sən mənim şəxsi dostumsan, qüsurumuza baxmazsan. Bir məsələnin əslini anlamağa gəlmişəm.”
-“Əmr edin Cənab Prezident”
-“Agentlikdən öyrəndiyimə görə, baş naziriniz Stalin, Ərdahan ilə Boğazları istəyib, qərarı qəti imiş… Çox yaxın bir gələcəkdə bu qərarını yerinə yetirəcəkmiş. Tam belə söyləyib söyləmədiyini bilmirəm amma buna bənzər bir şey söyləyib. Təbii ki bu müsahibənin bir nüsxəsi səndə vardır. Gətir baxaq buna, işin əslini fəslini tam anlayaq”.
Stalinin müsahibəsi gətirilir. Qazi mətnin o qismini yanındakılara kəlmə-kəlmə tərcümə etdirir. Müsahibə agentlikdən ötürülən mətn ilə eyni idi. Qazi soruşur:
-“Qaraxan, səfirliyin radiosundan dərhal Stalini tapdıracaqsan. Bu bəyanatından imtina edib etmədiyini soruşacaqsan. Baş nazirin tüpürdüyünü yalayacaq, yalamasa mən nə edəcəyimi bilirəm. Bu cavab bu gecə gələcək, çünki mənim sənin baş nazirindən daha önəmli qərarım var. İstədiyim cavabı almadan səfirliyinizdən kənara adım atmaram. Əgər cavab istəmədiyim şəkildə gəlsə bil ki buradan çıxıb düz Rus sərhədinə gedəcəm…”

Qaraxan çarəsizlik içində radionun başına qaçır və Qazinin söylədiklərini eynən nəql edir. Stalindən gələn cavab böyük öndəri təmin edir, çünki cavabda eynən belə deyilirdi:
-“Stalinin dili sürüşmüşdür(danışarkən yanlış bir söz demək, istəmədən ağzından çıxmaq). Boğazlar ilə Ərdahanı almaq kimi bir arzusu qətiyyən yoxdur…”
Qazi cavabı oxuduqdan sonra rus səfiri Qaraxana:
-“Qaraxan səni geri çağıracaqlar və yaşatmayacaqlar. Uzun müddətdir tanışıq, istəsən bizə iltica et.” Qaraxan bu təklifə mənfi cavab verir və cavabı teleqrafdan az sonra bir teleqrafla geri çağrıldığını açıqlayaraq:
-“Təşəkkür edirəm. Sizi tanımış olmağım belə kifayətdir. Ancaq məmləkətinizdəki vəzifəm sona çatmışdır. Sabah yola düşəcəm”.
Qazi çox təkid etmir və Çankayaya qayıdır. On gün sonra belə bir xəbər gəlir. Sovet İttifaqının keçmiş Ankara səfiri Qaraxan sobada yandırılaraq edam edilmişdir.
-ARIBURNU, Kemal, Atatürk’ten Anılar, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara 1976, s. 205-208.

Məqalənin müəllifi: Ziya Kazımzadə

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin