Altay türkləri və Monqolustan

Türk xalqlarının  ən qədim nümayəndəsi  olan altay türklərinin  yaşadığı Altay dağları, türklərin ana vətəni hesab edilir. Tarixçilərə görə də indiki Monqolustan ərazisində məskunlaşan altaylar ilk türk etnosudur.  Belə ki, Çin qaynaqlarında qədim türklər Altay dağlarında yaşadığı, dəmirçiliklə məşğul olduqları yazılıb.

Türklər Monqolustanın cənubunda yerləşən  Altay dağlarında və Orxon Yenisey çayı ətrafında məskən salıblar.  Qədim türklərin özünəməxsus yaşamı, adət-ənənələri də burda formalaşıb. Əsrlər keçməsinə baxmayaraq bu gün də bu özünəməxsusluq, altay türklərinin yaratdığı mədəniyyət davam etməkdədir. Tarixdə olduğu kimi bu gündə altay xalqları olan monqollar çadırda  köçəri həyat yaşayır, əkinçilik, maldarlıqla məşğul olurlar. Asiya qitəsinin ən ucqar nöqtəsi olan Altay dağları və ətrafındakı yaylalar bir çox tarixi mənbələrdə türk və monqol icmalarının vətəni kimi tanınır. Son dərəcə sərt ərazi iqliminin hökm sürdüyü Altay bölgəsində Tuva, Hakas, Şor, Teleut, Tobol, Kemendi və Altay Türkləri yaşayır. Bu Türk icmaları, dinlərini heç dəyişməmiş və hələ də köhnə Şaman dininin bir çox motivlərini saxlayan nadir cəmiyyətlərdir. Altay bölgəsində Rusiya Federasiyasına bağlı üç muxtar Türk Cümhuriyyəti mövcuddur. Altay Respublikasının əhalisi 190 min, paytaxtı – Dağ-Altay. Əhalinin 60% -i ruslar, 30% -i Altay türkləri, 10% -i digər etnik qruplardır. Hakasiya Respublikasının paytaxtı Abakan şəhəri, 484 min əhalisi var. Əhalinin yalnız 11% -i etnik xakas türkləri və təxminən 80% -i ruslardır. Tuva Respublikasının paytaxtı Qırmızı və əhalisi 308 min nəfərdir. Altay bölgəsinin ən çox yaşadığı Türk əhalisini qonaq edən Tuvanın 70% Tuva Türkləri və 25% Ruslardır.

Altay türkləri ənənəvi xüsusiyyətlərini qoruyaraq bu günümüzə qədər yaşamışdır. Dünyaca tarixi , bənzərsiz geyimləri və təbii heyrət coğrafiyası ilə hər kəsin marağına səbəb olan bölgədir.  Qədim türkçülüyün özündə əks etdirən ən əsas simvol geyimlərdir. Buna ən əsas nümunə tülkü xəzindən tikilmiş Altayların baş geyimidir. Altaylar qədim zamanlardan bəri bu papaq geyinirlər. Hər evdə görkəmli bir yerdə dayanır. Bu məna daşıyan bir xəzinədir. Ağ qırıntının daxili təbəqəsi insanların yaxşı niyyətli ağ inanclarını təsvir edir. Xəz zolağı qurd dərisindən hazırlanmış və Altay təbii həyatının zənginliyini simvolizə edir. Bəzən bu zolaq maral dərisindən də hazırlanır.Börüklərin üstündəki qırmızı və tünd qəhvəyi rənglər günəş işığını əks etdirir. Müxtəlif rəngli parlaq parçalar Altayın gözəlliyini, rənglərini, dağlarını və çaylarını təsvir edir. Bundan əlavə, Altay Türklərinin ənənəvi baş geyimləri yaşadıqları bölgənin iqlim şəraitinə ən uyğun şəkildə hazırlanmışdır. Bu şapkalar xarici kürkdə quzu dərisi ilə örtülmüş və ən soyuq qış günlərinə malikdir.Yalnız zəngin altaylılar belə bir şapka geyə bildilər. Kasıb insanlar hissli şapkalarla məhdudlaşırlar. Börük Altay müqəddəs sayılırdı və yerə atmaq olmazdı. Altaylar qədim dövrlərdən bəri baş geyimlərinə xüsusi diqqət yetirmişlər. Bu səbəblə evli qadınlar həm evdə, həm də çöldə şapka geyirdilər və yalnız yatarkən çıxardılar. Altaylarda ölü insanları şapka ilə basdırmaq ənənəsi var. Altay xalqarını inancına təsir edən dastanlar da türkçülük anlaşyışını formalaşmasına böyük təsir edib.

 Yaradılış dastanı

Alp Ər Tonqa dastanı

Ergenekon dastanı

Köç dastanı

Dastanlar da türk xalqlarını yaradılışa inancı, keçmiş yaşamı haqqında ətraflı məlumatlar var.

Bu gün Rusiya Federasiyasının ərazisində yaşayan Altay Türkləri adlarını yaşadıqları bölgədən alır. Altay adı Altay və Alataq bölgələrində yaşayan bütün türk tayfalarına verilən addır. Altay bölgəsində yaşayan bu türklər Göy Tanrıya inanır və şamanizmi qəbul edirdilər. 1834-cü ildə bura tamamən sahiblənən ruslar, ərazidə xristian missionerləri hərəkətə keçirirlər. Xalqın bir hissəsi zamanla xristian olsa da, Sibirdə yaşayan və islamı qəbul etmiş Saxa türklərinin təsiri ilə islamı qəbul edənlər də oldu. Altay türkləri uzun dövr ərzində buddizm, xristianlıq, islam və digər dinlərin, inancların təsirinə məruz qalsa da, Göy Tanrı inancı və şamanizm hələ də qalmaqdadır. Qədim ənənələr, milli rəqslər, ailə mədəniyyəti, mətbəx və s. onlarda dəyişməz olaraq bu gün də yaşayır.  Sovet dövrünün linqvistik təsnifatını nəzərə alsaq, bu böyük ərazidə türk xalqlarından altaylar yaşayır. Altaylar özləri özlərini Altay kiji adlandırırlar. Onlar özləri də iki qismə ayrılır, şimal altayları və cənub altayları. Qəribə budur ki, altaylar inzibati baxımdan iki qismə ayrılıblar. Şimal hissədəki altaylar daha çox qırğızlara yaxındırsa, cənub tərəfdəkilər daha çox uyğurlara yaxındır. Son təsnifatlarda cənub altaylara aid edilən telelər və teleqitlər artıq qeydiyyatda ayrı bir millət kimi keçir. Şimaldakılar da Altay adını daşıyır. Altay xalqı, yarı köçəri bir xalq idi. Heyvandarlıq və ovçuluq həyatlarının mühüm bir hissəsi idi. Bu insanların əksəriyyəti rusların təsiri altında məskunlaşdı. Altayların bir hissəsi ənənəvi inancları olan şamanizmə, digərləri isə pravoslavlara aiddir. 1904-cü ildə Ak Jeng və ya Burhanizm adlı bir dini hərəkat, Rus ekspansiyasına cavab olaraq inkişaf etdi. Tibet Buddizmi və Şamanizm Altay xalqı üçün vacib bir inancdır. Altay Respublikasının Altay Respublikasında məbədləri olmadığından Tuva Respublikasına və ya Monqolustana ziyarətə gedir. Onların əhalisi 100 minə yaxındır.

Şəbnəm Zahir

Mənbə- http://www.turansam.org/makale.php?id=25

https://turk-dunyasi.cokbilgi.com/altay-cumhuriyeti/

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin