Albaniya dövləti (12-ci dərs)

Qədim zamanlarda quzey Azərbaycan torpaqlarında albanlar və onlara qohum tayfalar yaşayırdılar.Bir zamanlar Əhəməni imperiyasının tərkibində olan bu torpaqlardan bəhs edən Herodot bu imperiyanın tərkibində olan xalqların sırasında albanların deyil,kaspilərin adını çəkmişdir.Yəqin ki,o dönəmdə albanlar vahid ad altında birləşməmişdirlər.(Şübhəsiz ki, kaspilər dedikdə albanlar da nəzərdə tutulmuşdur.) Qavqamela döyüşündə İran ordusu tərəfindən döyüşən albanlar III Daranın şəxsi qvardiyasının yanında nüfuza malik idilər və buna görə də birbaşa İsgəndərə qarşı döyüşürdülər.

Digər ölkələrlə iqtisadi-mədəni əlaqələr edən albanların yüksək cəmiyyət və dövlətləri olmuşdur.

Əhəməni imperiyasının süqutu ilə Albaniya da öz müstəqilliyinə qovuşmuşdur.Dövlətin mövcud olması üçün gərəkən faktorlar hələ Əhəməni ağalığı dövründə Albaniyada yaranıb başa çatmışdır.E.ə.IV əsrin sonuncü rübündə və III əsrin əvvəllərində müstəqil alban dövləti yaranmışdır.

Albaniyanın ərazisi haqda antik dövr müəllifləri kifayət qədər məlumatlar vermişlər.Lakin, bu məlumatlar bəzən ziddiyyət təşkil edir ki,bu da ölkə sərhədlərinin tez-tez dəyişməsi ilə əlaqədar idi.Strabon,Plini,Ptolomey və digər müəlliflərin yazılarını cəmləşdirsək deyə bilərik ki,bu dövlət müasir Azərbaycan,Ermənistan,Gürcüstanın bir hissəsi və Cənubi Dağıstan ərazilərində mövcud olmuşdur.

Strabona görə burada 26 dildə danışan tayfa olsa da,tədqiqatçılar heç də bu dillərin hamısının müstəqil olmadığını aşkar etmişlər.Vahid dili olmayan alban tayfalarının heç də hamısı elmə bəlli deyildi.Yazılı və leksik biliklərin azlığından onların hansı dildə danışması bəlli deyildir.Ümumiləşdirici əsərlərdə Albaniyada yaşayan tayfaların “şimal-şərqi Qafqaz dilləri ailəsi“nə aid edilməkdədir.Lakin,bu fikir sübut olunmayıb.“Alban“soy adı haqda deyilən başqa fikir daha inandırıcıdır.Qazaxlar,qırğızlar,türkmənlər içərisində alban adı daşıyan tayfalar qalmaqdadır ki,onların hamısı türkdillidir..Yeni elmi faktlarda “alban“ etnik adını qədim türk “alp“(cəsur,igid) sözü ilə əlaqələndirirlər.Ölkəmiz ərazisində Alpan, Alpout, Cənubi Dağıstan və Şərqi Gürcüstanda Alpanlar,Alpani adlı toponimlər də bu fikri təsdiqləyir.Albanların qalıqları udinlər,qrızlar,xınalıqlılar,buduqlar sayılırlar.

Albaniya haqda ən geniş məlumatı Strabon vermişdir.O “Coğrafiya“əsərində albaniyanın strateji-coğrafi əhəmiyyəti ilə bərabər buradakı təsərrüfat sahələri barədə də kifayət qədər məlumat vermişdir.Əkinçilik və maldarlığın burada yüksək inkişaf etdiyini yazan Strabonla yanaşı,Elian da Albaniya təsərrüfatında mühüm yer tutan balıqçılıqdan bəhs etmişdir.

Albaniyada müxtəlif sənət sahələri – dulusçuluq,şüşə istehsalı,metalişləmə,zərgərlik və s.inkişaf etmişdir.Bunu Qəbələ,Şamaxı və digər şəhərlərimizdə aparılan arxeoloji qazıntılar sübut etmişdir.

Ticarət Qafqaz Albaniyasının mühüm sahələrindən biri olmuşdur.Onlar həm quru yolla,həm də Xəzər dənizi vasitəsilə müxtəlif tayfalarla (sarmat-alanlardan olan aorslarla və s.) ticarət edirdilər.Beynəlxaql ticarət yolunun ölkə ərazisindən keçməsi də buna şərait yaradırdı. Ticarət faktorunun mövcudluğunu 1958-ci il Şamaxı ekspedisiyası və 1966-cı il Qəbələ ekspedisiyasında aşkar edilən pul dəfinələri təsdiqləməkdədir.

Güclü mülki bərabərsizliyin olduğu Albaniyanın ilk paytaxtı Qəbələ (Kabalaka) olmuşdur. Bununla yanaşı,bu ölkədə Ayniana,Anarika,Teleba,Gelda və s.olmaqla 29 şəhər mövcud olmuşdur.

E.ə.II əsrdə Aralıq dənizində ən güclü dövlətə çevrilən Roma Kiçik Asiyanı tutduqdan sonra Ermənistan,İberiya və Albaniyanı da ələ keçirmək istəyirdi.Alban hökmdarı Oroys isə düşmənin hücumlarını dəf etməyi qarşıya məqsəd qoymuşdur.Lakin,e.ə.66-cı ildə Kür çayı sahilində baş verən döyüşdə albanlar məğlub oldular.Sülh bağlansa da növbəti il Pompey yenə hücum edərək bir daha qalib gəldi.Daha sonralar dəfələrlə Xəzər sahillərinə yürüş edən romalılar məqsədlərinə çatmayıb Albaniyanın nominal asılılığı ilə kifayətləniblər.

E.ə.53-cü ildə Roma sərkərdəsi Krassın Parfiya yürüşü Transqafqaza toxunmadı.Uzun müddət romalılar bura yürüş etmədilər.E.ə.36-cı ildə Antoninin yürüşündə də albanlar Romadan asılı olduqlarını bildirdilər..E.ə.20-ci ildə Oktavian Avqustun albanları yenidən tabe etmək istəyi onu göstərir ki,bu zaman Albaniya artıq Roma asılılığından çıxmışdı.68-ci ildə Neron növbəti yürüşə hazırlaşsa da bu yürüş baş tutmadı.Bütün bunlara baxmayaraq Roma heç vaxt albanları işğal etməmiş,yalnız bəzi vaxtlarda onu özündən asılı salmağı bacarmışdır.

Albanlar və iberlər Ermənistan və Parfiya ilə 34-cü ildə döyüşərkən özləri alanları köməyə çağırmışlar.Amma onlar burada dağıntı edərək yağma yürüşlərinə başaldılar.Alanların güneyə ən böyük yürüşlərindən biri 72-74-cü illərdə olmuşdur.

Özünə güclü dövlət yaradan albanların mədəniyyəti də yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Arxeoloji tapıntılar Alabniya mədəniyyətinin nə dərəcədə inkişaf etdiyi barədə məlumat verir.Şəhərlərin ətrafına müdafiə istehkamları çəkdirən albanlar dörünə görə memarlıqda çox irəli getmişdir..

Alban sənətkarları xüsusi zövqləmüxtəlif naxışlarla bəzədilmiş gil və metal qablar istehsal edir,bu qabları müxtəlif fiqurlarla bəzəyirdilər.Bəzək əşyaları düzəltməklə yanaşı, hazırladıqları üzüklərdən möhür kimi də istifadə edirdilər.E.ə.I əsrin ortalarından sonra Albaniyada Romada geniş yayılmış möhürlərdən istifadə edilirdi.

E.ə.I minilliyin ortalarından yazı ilə tanış olan albanlar aramey,yunan,latın və ola bilsin Yaxın Şərqdə istifadə edilən yazılarla tanış idilər.

Xristianlığadək bütpərəst olan albanlarda göy cisimlərinə sitayiş geniş yer tuturdu.Onlar yunan tanrılarına sitayiş edirdilər..Əcdadlara inam və totemizmin əqidələrinin mövcudluğu  Albaniyada IV əsrin əvvəllərində xristianlığın qəbulundan sonra da xeyli müddət qalmışdır.

BIR CAVAB BURAXIN

Rəyinizi daxil edin
Adınızı daxil edin